رفتن به محتوای اصلی 
آخرین خبرسرلشکر رضایی پیام جدید منتشر شد
71بازدید
۷۴

کمبود معمار انرژی داریم؛

یک ایران، پاسوز سوخت ارزان!/ بساط مفت‌بری باید جمع شود!

باید بساط مفت‌بری جمع شود!

از چند دهه قبل که سوخت وارد زندگی ماشینی ایرانیان شده، نقشه انرژی ایران را آنقدر بد کشیده‌اند که با هر شایعه یا خبری، فوج فوج آه و نفرین از سراسر کشور به آسمان بلند می‌شود، آن‌هم درباره انرژی‌هایی که در جهان امروز مفت و ارزان نیستند، اما در ایران داستان وارونه است!

از بنزین تا برق؛ نقشه انرژی ایران را چه کسی کشیده؟

تابناک: زنجیره‌ی انرژی ایران معیوب است؛ هم در ساختار، هم در اجرا و هم در سلسله تصمیماتی که از چند دهه گذشته تاکنون منجر به آشفتگی‌ و وضعیت اسفبار امروز شده چراکه از صدر تا ذیل انگار همه نارضایتی‌اند اما تا بساط مفت‌بری و طلبکاری جمع نشود حق به حق‌دار نمی‌رسد.

به گزارش سرویس انرژی تابناک، ایران کمبود انرژی ندارد، کمبود معماری دارد. نفت، گاز، پالایشگاه، نیروگاه و حتی ظرفیت بزرگی برای انرژی خورشیدی و برق هست اما آنچه میان این منابع و مصرف‌کننده قرار گرفته مجموعه‌ای از قیمت‌های دستوری، یارانه‌های پراکنده، نهاد‌های متعدد، تصمیم‌های کوتاه‌مدت و سیاست‌هایی است که هر کدام بخشی از مسئله را می‌بینند و کمتر کسی کل پازل را. نتیجه‌ی آن، اقتصادی است که یک روز با کمبود بنزین دست‌وپنجه نرم می‌کند، روز دیگر با ناترازی گاز و برق و هم‌زمان میلیارد‌ها لیتر سوخت ارزان از شبکه رسمی خارج می‌شود.

مسئله انرژی ایران معمار می‌خواهد؛ کسی که به‌جای اداره یک وزاتخانه، نقشه کل انرژی را از نو طراحی کند. بحران انرژی ایران مجموعه‌ای از بحران‌های جداگانه نیست؛ یک سیستم معیوب است. بنزین به گاز و پالایشگاه وصل است، گاز به برق و برق هم به نیروگاه. نیروگاه به گازوئیل و گاز وصل است. گازوئیل به حمل‌ونقل و کشاورزی وصل است. حمل‌ونقل به قیمت کالا وصل است. قیمت انرژی به تورم وصل است و همه اینها در نهایت به بودجه دولت، سرمایه‌گذاری و رفاه خانوار‌ها ایرانی وصل می‌شوند پس اگر هر وزارتخانه فقط مسئله خودش را حل کند ممکن است مسئله کل سیستم حتی بدتر شود.

** معمار انرژی به جای وزیر!

مسئله انرژی ایران را نمی‌توان پشت در‌های یک وزارتخانه حل کرد. وزیر نفت مسئول تولید و توسعه نفت و گاز است، وزیر نیرو با داستان‌های برق و آب سروکله می‌زند و در بحران‌های خودش درگیر است، وزارت صمت در سیاست خودرو و صنایع انرژی‌بر مانده و سازمان برنامه، وزارت اقتصاد و بانک مرکزی نیز هر کدام بخشی از این پازل را در اختیار دارند اما میان این اجزا، یک جای خالی بزرگ دیده می‌شود؛ چه نهادی باید تصویری کامل از وضعیت کنونی را ببیند؟

مشکل ایران شاید کمبود مدیر، وزیر یا حتی قانون نباشد؛ مشکل فقدان یک نقشه واحد است. وزیر می‌تواند یک وزارتخانه را اداره کند اما «معمار انرژی» باید کل ساختمان را ببیند؛ از تولید و واردات تا مصرف، قیمت، یارانه، سرمایه‌گذاری، فناوری و امنیت انرژی. بدون چنین نگاه یکپارچه‌ای، ممکن است هر دستگاه وظیفه خود را درست انجام دهد اما حاصل جمع این عملکرد‌ها همچنان یک بازار انرژی ناهماهنگ و پرهزینه باشد.

** سرگردانی بین قمار قیمت‌گذاری!

بحث قیمت انرژی در ایران معمولاً در یک دوگانه ساده خلاصه می‌شود؛ بنزین گران شود یا نشود؟ اما مسئله واقعی، نه عدد روی تابلو بلکه معماری قیمت‌گذاری است. اینکه یارانه دقیقاً به چه کسی و برای چه میزان مصرفی تعلق می‌گیرد. وقتی دولت قیمت انرژی را برای همه پایین نگه می‌دارد عملاً ممکن است به جای حمایت از اقشار کم‌درآمد به مصرف‌کنندگان بزرگ‌تر یارانه بیشتری بدهد زیرا هرچه مصرف بیشتر باشد، ارزش یارانه دریافتی نیز بیشتر می‌شود.

تجربه جهانی نیز به همین سمت رفته است. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش‌های اخیر خود تأکید کرده که حمایت‌های عمومی و غیرهدفمند هم فشار قابل‌توجهی بر بودجه دولت وارد می‌کنند و هم الزاماً به آسیب‌پذیرترین خانوار‌ها نمی‌رسند بنابراین مسئله ایران نباید «ارزان یا گران کردن انرژی» باشد؛ اما یارانه چگونه هدفمند شود؟ قیمت پایه، مصرف ضروری، مصرف مازاد، حمایت از خانوار‌های کم‌درآمد و قیمت انرژی برای صنایع باید در یک نقشه واحد دیده شوند. در غیر این صورت هر اصلاح قیمتی ممکن است فقط شکل بحران را تغییر دهد، نه اینکه آن را حل کند.

** بسته حمایتی یا تشویق پرمصرفی؟

یارانه انرژی زمانی می‌تواند ابزار حمایت اجتماعی باشد که به نیاز، نه به میزان مصرف وابسته باشد. در غیر این صورت سازوکار یارانه می‌تواند نتیجه‌ای معکوس داشته باشد؛ خانواری که خودروی کم‌مصرف دارد و ۵۰ لیتر بنزین مصرف می‌کند به طور طبیعی یارانه کمتری می‌گیرد اما خانواری که چند برابر سوخت مصرف می‌کند از یارانه بیشتری برخوردار می‌شود. همین منطق درباره برق و گاز نیز قابل بررسی است بنابراین مسئله فقط حجم یارانه نیست؛ نحوه توزیع آن است. حمایت از انرژی ارزان برای همه لزوماً سیاستی عادلانه نیست و حتی می‌تواند مصرف بیشتر، ناکارآمدی و قاچاق را تشویق کند. تجربه‌های اخیر جهانی نیز نشان می‌دهد دولت‌ها در مواجهه با شوک انرژی به سمت حمایت‌های هدفمندتر از خانوار‌ها و بخش‌های آسیب‌پذیر حرکت کرده‌اند. پس چگونه یارانه را از مصرف‌کننده پرمصرف به شهروند نیازمند منتقل کنیم؟ اینجاست که اصلاح یارانه از یک سیاست قیمتی به مسئله‌ای درباره عدالت اقتصادی تبدیل می‌شود.

از بنزین تا برق؛ نقشه انرژی ایران را چه کسی کشیده؟

** کجا شکست خوردیم؟

اگر بحران انرژی ایران را فقط در آینه بنزین ببینیم، بخش بزرگی از تصویر را از دست داده‌ایم. مصرف بالای بنزین در واقع بیشتر از آن‌که یک علت مستقل باشد، معلول مجموعه‌ای از سیاست‌های به‌هم‌پیوسته است؛ خودرو‌های پرمصرف، ضعف حمل‌ونقل عمومی، سهم اندک خودرو‌های هیبریدی و برقی، توسعه ناکافی CNG و LPG و قیمت‌گذاری‌ای که سیگنال روشنی به مصرف‌کننده نمی‌دهد. در چنین شرایطی افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی بیشتر شبیه دستکاری یک پیچ است تا تعمیر موتور.

گازوئیل نیز همین تناقض را با شدت بیشتری نشان می‌دهد. این سوخت، ستون فقرات حمل‌ونقل جاده‌ای، کشاورزی و بخشی از تولید است اما وقتی قیمت داخلی آن فاصله زیادی با ارزش منطقه‌ای پیدا می‌کند، همان یارانه‌ای که قرار بوده هزینه تولید را پایین نگه دارد، می‌تواند به انگیزه قاچاق و انحراف مصرف تبدیل شود. از سوی دیگر، افزایش ناگهانی قیمت آن می‌تواند اثر مستقیم خود را در کرایه حمل، هزینه تولید و قیمت کالا‌ها نشان دهد.

در بازار برق، حلقه معیوب شکل دیگری دارد. برق ارزان، مصرف را تحریک می‌کند؛ درآمد ناکافی، جذابیت سرمایه‌گذاری در نیروگاه و شبکه را کاهش می‌دهد؛ سرمایه‌گذاری کمتر، ناترازی را تشدید می‌کند و ناترازی در نهایت به صنایع و رشد اقتصادی ضربه می‌زند. این یعنی بحران برق را نمی‌توان صرفاً با ساخت چند نیروگاه جدید حل کرد.

گاز نیز نمونه دیگری از همین پارادوکس است. کشوری با ذخایر عظیم گاز می‌تواند هم‌زمان با کمبود گاز مواجه شود؛ اگر مصرف بی‌محابا رشد کند، قیمت سیگنال مناسبی ندهد و سرمایه‌گذاری در تولید، انتقال و بهره‌وری عقب بماند. اینجاست که مسئله اصلی آشکار می‌شود؛ ایران لزوماً با بحران منابع مواجه نیست؛ با بحران طراحی مواجه است.

سال‌هاست هر بخش از انرژی جداگانه مدیریت می‌شود، در حالی‌که بنزین، گازوئیل، گاز و برق اجزای یک سیستم واحدند. آنچه ایران نیاز دارد، سیاستی است که این زنجیره را یکجا ببیند؛ یعنی به‌جای افزایش مداوم عرضه، هم‌زمان به مدیریت تقاضا، اصلاح یارانه، بهره‌وری، فناوری و سرمایه‌گذاری فکر کند.

** مزیت رقابتی یا تله توسعه؟

سال‌ها انرژی ارزان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مزیت‌های اقتصادی ایران معرفی شده؛ مزیتی که می‌تواند هزینه تولید را پایین بیاورد، به صنایع قدرت رقابت بدهد و حتی سرمایه‌گذاری را به کشور جذب کند اما همین مزیت اگر بدون سیاست درست توزیع شود، می‌تواند به تله توسعه تبدیل شود. انرژی ارزان وقتی ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند که به افزایش بهره‌وری، توسعه فناوری و تولید محصول با ارزش افزوده بالاتر منجر شود. اگر قیمت پایین انرژی صرفاً مصرف بیشتر را تشویق کند، نتیجه می‌تواند خودرو‌های پرمصرف، صنایع انرژی‌بر، فرسودگی تجهیزات و سرمایه‌گذاری کمتر در فناوری باشد. در چنین مدلی، کشور به‌جای آن‌که از انرژی ارزان برای ثروت‌آفرینی استفاده کند بخشی از منابع خود را صرف جبران ناکارآمدی می‌کند.

** از تاب‌آوری تا امنیت ملی 

البته معماری انرژی فقط درباره اقتصاد نیست. جهان امروز نشان داده که انرژی می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان از یک کالای اقتصادی به یک مسئله امنیت ملی تبدیل شود. جنگ‌ها، تحریم‌ها، اختلال در زنجیره تأمین و ناامنی مسیر‌های انتقال انرژی، کشور‌ها را وادار کرده‌اند تاب‌آوری سیستم انرژی خود را جدی‌تر از گذشته بررسی کنند.

ایران نیز نمی‌تواند خود را از این معادله جدا بداند.  اگر یک شوک بزرگ به بازار انرژی وارد شود، کشور تا چه اندازه آماده است؟ آیا ذخایر راهبردی کافی دارد؟ پالایشگاه‌ها تا چه حد امکان تغییر سبد تولید دارند؟ نیروگاه‌ها چندگانه‌سوزند؟ شبکه برق چه میزان ظرفیت پشتیبان دارد؟ وابستگی هم‌زمان برق و صنایع به گاز چقدر است و سهم انرژی‌های متنوع در سبد کشور چقدر است؟ کشوری که منابع فراوان دارد، اما سبد انرژی متنوع و زیرساخت تاب‌آور ندارد، الزاماً کشور امنی از نظر انرژی نیست. هنر معماری انرژی دقیقاً همین‌جاست؛ تبدیل منابع فراوان به یک سیستم ارزان، کارآمد، متنوع و مقاوم در برابر شوک.

** نقشه‌ای که گم شده!

بحران انرژی ایران را نمی‌توان در یک پمپ‌بنزین، نیروگاه یا پالایشگاه خلاصه کرد؛ مسئله در واقع شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته است که هر تصمیم در یک نقطه، نقطه دیگری را تحت تأثیر قرار می‌دهد. نفت در پالایشگاه به بنزین تبدیل می‌شود و بنزین به مصرف خودرو می‌رسد اما اگر خودرو‌ها پرمصرف باشند فشار بر پالایشگاه و واردات افزایش پیدا می‌کند. در سوی دیگر، گاز وارد نیروگاه می‌شود، برق تولید می‌کند و چرخ صنعت را می‌گرداند؛ در حالی‌که همین گاز می‌تواند خوراک پتروشیمی و منبع درآمد صادراتی نیز باشد.

گازوئیل نیز تنها سوخت کامیون نیست؛ به حمل‌ونقل، کشاورزی و قیمت کالا‌ها متصل است و اختلاف قیمت آن می‌تواند قاچاق را جذاب کند. در مقابل، توسعه خودرو‌های برقی، CNG و LPG می‌تواند بخشی از تقاضای بنزین را کاهش دهد اما تمام این زنجیره چهار متغیر مشترک دارد: قیمت، یارانه، بهره‌وری و سرمایه‌گذاری. اگر این چهار متغیر هماهنگ طراحی نشوند، اصلاح یک بخش ممکن است بحران بخش دیگری را تشدید کند بنابراین مسئله انرژی ایران، کمبود یک سوخت یا ضعف یک وزارتخانه نیست؛ فقدان یک نقشه واحد برای اداره کل شبکه انرژی است. ایران پیش از آن‌که به تولید بیشتر نیاز داشته باشد به معماری‌ای نیاز دارد که بداند هر بشکه نفت، هر مترمکعب گاز و هر کیلووات برق، کجا بیشترین ارزش اقتصادی را ایجاد می‌کند.

نکته پایانی اینکه تا بساط یارانه‌های اجباری و غیرضروری به خودی و غیر خودی جمع نشود، جلوی مفت‌بری‌های سازمانی و ارگانی و ارتباطی گرفته نشود و واسطه‌ها و دلالان در بازارها نقش بکوبند یا به عبارتی در به روی همین پاشنه‌ای بچرخد که تاکنون چرخیده، اقتصاد ایران بخصوص در جوزه انرژی سر و سامان نمی‌گیرد. هر چه زودتر بساط این مفت‌بری‌ها جمع شود، حق و عدالت زودتر به مردم و افرادی که نیاز دارند لبخند خواهد زد. لیاقت مردم ایران را فدای بازار سیاه دلالان و مفت‌برها نکنید.

Googleافزودن تابناک به منابع ترجیحی گوگل

تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

اشتراک گذاری

گزارش خطای خبر

اگر اشتباهی در این خبر دیدید، به تحریریه اطلاع دهید.

نظرات بینندگان

انتشار یافته:
۷۴
در انتظار بررسی:
۰
غیرقابل انتشار:
۶
ناشناس

چرا پا سوزسوخت ارزان پاسوزمافیای خودروبی کیفیت وپرمصرف

حسین

بنزین معادل یه دلار بود و ملت تقصیری در افزایش قیمت ارز ندارن. ملت تقصیری در پرو بال دادن به مافیای خودروسازی و مونتاژکننده های خودروهای چینی ندارن که پرمصرف هستن

ناشناس

ساختار معماری انژی درست نیست خوب پول نفت رو به خود مردم بدید پول بنزین رو نمی خواهیم حقوق رو هم متعادل سازی کنین ... ساختار معماری هیچ چیزی درست نیست

محسن
در پاسخ به ناشناس

داداش خودرو ایرانی اگر گران بود،عراق و افغانستان و سوریه از ما نمیخرید.
اگه میخوای بگی به اونا ارزون میدن،اینم شایعه است.
من خودم از راننده پراید عراقی پرسیدم.قیمت پراید کمی از قیمت ایران بیشتر بود.

ناشناس

بنزین ارزان نیست، مال پدرمون هست، سهم داریم! میخواهیم مفت مصرف کنیم، برای ....... نیست که براش تصمیم بگیرند و مال خودمون رو بامنت به خودمون بدن، کثافتکاری ..... کار را به اینجا کشانده، فکر نکنید اینبار فشار ها رو مردم تحمل میکنند ...

جمهور ملت
در پاسخ به ناشناس

انفال را بعد از کسر هزینه به ایرانیان اعمم از فقیر و غنی بدهید

محمدرضا
در پاسخ به ناشناس

بنزین اگر بشه صدهزار تومان شما تخم مرغ میخری دانه ای پنجاه هزار اومان و اون پول دار باز داره میره شما فقط قشر فقیر که اسمش عوض شده ..آسیب پذیر به مشکل میخوره این روش فقط مردم رو فقیر میکنه ا

ناشناس
در پاسخ به ناشناس

اگر بنزین کاملا مجانی هم بشود مشکلی از کسی حل نمیشود

ناشناس
در پاسخ به ناشناس

اینکه یکی ماشین نداره یک مشکل ، اینکه افرادی چندتا ماشین دارند میشه مشکل دیگه است ، پس شد بدون سهمیه ، یک سهمیه ای و چند سهمیه ای

ناشناس

براستی جایگاه حمل و نقل عمومی الان کجاست؟
علت ترافیک روزانه شهرهای مثل تهران چیست؟
دولت الکترونیک چه شد و چرا توسعه نیافت؟
راه اندازی بانکهای شبانه روزی(جهت اموری که حضور فیزیکی لازم است) در شعبات خاص در تاثیر کاهش ترافیک، بازار تهران و.... چه تاثیری در کاهش ترافیک دارند؟
افزایش مود حمل و نقلی مثل تراموا و مونوریل و... چه تاثیری در کاهش بار ترافیک در ساعات اوج دارند؟
افزایش ناوگان بی ار تی و قطار مترو در کاهش ازدحام در زمان اوج ترافیک و افزایش رغبت شهروندان در استفاده از حمل و نقل چگونه است؟
استفاده از مینی بوس های درون شهری جهت کمک به شبکه در کدام نقطه از برنامه ریزی قرار دارد؟

ناشناس
در پاسخ به ناشناس

جناب ناشناس 12 و 39
یعنی به نظر شما اگه بنزین رو دولت و حاکمیت گرون کنن دیگه خلق پول و تورم نداریم،یا این دور باطل ادامه داره،چقدر گرون کنن که سال اینده دوباره فلسفه نچینن که بنزین ارزونه،هر جایی دست بزاری اوضاع نابوده عزیز من

ناشناس

لطفا دست از سر مردم بردارید

ناشناس

مفت بر شماهایید که مثل انگل از سفره ایران ارتزاق می کنید

علی

مطلب خوبی بود ولی برای نگارنده زیر کولر گازی بعد از یک ناهار مشتی،واقعیت اجتماع چیز دیگری است

ناشناس
در پاسخ به ناشناس

باید می نوشتی
یک ایران پاسوز ده ها هزار کارمند بانک با حقوق 200 تا300 میلیونی. چرا به این موضوع نمی رسید

ناشناس

قیمت بنزین دود حاصل از چاپ پول است که به چشم چاپ کنندگان پول رفته است. باری که روی دوش مردم هست کمی هم روی دوش حاکمان باشد اشکال ندارد. کمی از آن پولهای چاپ شده را بدهید بنزین بخرید.

ناشناس
در پاسخ به ناشناس

تو سالهای گذشته که بنزین گران شد ایا کاهش مصرف داشتیم ؟ با این ماشینهایی که هر روز بیشتر وارد شهرها میشه و میزان مصرف انها این چرخه بیجواب همیشه خواهد ماند و گرانی ان وضع را بد تر میکند . کیفیت را بیشتر کنید کمیت بهتر میشود

علي

نويسنده ..... تو طرف دار شكاري يا شكارچي چند گرفتي اين سند نابودي مردم رو نوشتي

ناشناس
در پاسخ به ناشناس

چرا ما باید ... های بی ‌کیفیت ایران خودرو و سایپا رو که تهش ۲۰۰ بیارزن رو ۱۰ برابر قیمت میخریم؟
چرا ماشین با کیفیت خارجی رو با چندبن برابر قبمت جهانیش بخریم؟
قیمت خورو رو واقعی کنید بعد قیمت بنزین واقعی بشه

ناشناس
در پاسخ به ناشناس

دراین مملکت دو کالا تقریبا مفت و رایگان است و هر دو هم سالانه ده ها هزار تلفات انسانی و هزاران هزار میلیارد ضرر اقتصادی می زند
یک:سوخت رایگان
دوم:سیگار، توتون و تنباکوی مفتی

دیدگاه خود را بنویسید

سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.

تابناک در صفحهٔ اصلی گوشی

با افزودن تابناک به صفحهٔ اصلی، همین نسخهٔ سایت را با یک لمس باز کنید.

  1. در مرورگر، دکمهٔ اشتراک‌گذاری را بزنید. این دکمه ممکن است داخل منوی مرورگر باشد.
  2. گزینهٔ افزودن به صفحهٔ اصلی (Add to Home Screen) را انتخاب کنید.
  3. اگر گزینهٔ Open as Web App نمایش داده شد، آن را روشن نگه دارید و افزودن (Add) را بزنید.

اگر این گزینه را نمی‌بینید، صفحه را در مرورگر Safari باز کنید.