مهریه حق زن نیست!/ زوایای عجیب قانون ایرانی به روایت استاد دانشگاه مونپلیه
احتمالا بسیاری از زنان و البته مردان ایرانی از آنچه که در این مصاحبه درباره مهریه روایت میشود، اطلاعی ندارند. مثلا این که مهریه در حقیقت، حق زن نیست.

مهریه، یکی از کهنترین نهادهای حقوقی جهان، در ایران امروز به نماد تنش میان عشق، قانون و اقتصاد تبدیل شده است. یعتنی چیزی که برای ایجاد مِهر بنا نهاده شده، حالا ابزار مهمی علیه عشق و مهر در خانواده هاست.
مهریه در قوانین ایران، از عندالمطالبه و عندالاستطاعه هم پیشتر و فراتر است، و مِلک زن تلقی میشود. این معنای وسیع تر دارد و بر اساس آن، از لحظه عقد، زن برای مِلک و دارایی خود میتواند هر تصمیمی بگیرد، بدون آن که بحث به مرحله عندالمطالبه یا عندالاستطاعه بودن برسد؛ حتی اگر زنی بدکاره و شهره باشد.
آنچه در آغاز روایت شد، بخشی از محتوای صحبتهای دکتر آیدین اَشترانی، استاد حقوق کیفری و جرمشناسی دانشگاه مونپلیه فرانسه، در گفتگو با خبرنگار سرویس اجتماعی تابناک، درباره مهریه در قوانین ایران است.
این، گزیده روایت تاریخی و حقوقی، نویسنده کتابهای متعدد از جمله «مختصر حقوق خانوادههای تطبیقی» و مسلط به چندین زبان دنیا همچون فرانسه، انگلیسی، یونانی و ترکی استانبولی، است که تاکید دارد با مطالعه از منابع اصلی، ابعاد تازهتری از مهریه ارایه میکند. فیلم کامل گفتوگو در دو بخش در همین صفحه تقدیم شما شده است.
این، گزیده روایت تاریخی و حقوقی، نویسنده کتابهای متعدد از جمله «مختصر حقوق خانوادههای تطبیقی» و مسلط به چندین زبان دنیا همچون فرانسه، انگلیسی، یونانی و ترکی استانبولی، است که تاکید دارد با مطالعه از منابع اصلی، ابعاد تازهتری از مهریه ارایه میکند. فیلم کامل گفتوگو در دو بخش در همین صفحه تقدیم شما شده است.
اظهارات آیدین اَشترانی، استاد حقوق:
تاریخچه مهریه در حقوق باستان و اروپا (از پیش از ادیان تا قرن سیزدهم میلادی)مهریه نهادی بسیار کهن است که پیشینه آن به پیش از ظهور ادیان توحیدی بازمیگردد. در حقوق باستان، «مهر» یا «مهر موجّل» (مهریه با مهلت و بدون مهلت)، «مهرالمثل» یا «مهرالمسمی»، یک اصطلاح حقوق باستان است که بر قسمتی از مال شوهر اطلاق میشد و شوهر آن را برای زن ذخیره میکرد تا زن پس از مرگ شوهر بتواند به زندگی ادامه دهد. وارث مهر نامیده میشد و مهر یک عنصر اساسی زناشویی در حقوق باستان بوده است. تعریف مهر در انسانشناسی خویشاوندی: اموالی که در هنگام عقد نکاح از سوی شوهر به زن اعطا میگردد. در حقوق باستان اروپا، مهر اساساً «حق انتفاع تخصیصیافته عرفی به بیوهگان» از اموال متوفی بود. ریشه آن به اقوام ژرمن بازمیگردد.
فیلیپ آگوست در سال ۱۲۱۴ میلادی با فرمان خود قانونی وضع کرد که بیوهگان نصف دارایی شوهر را ببرند. هنری دوم پادشاه انگلستان نیز چیزی مشابه داشت با تفاوت یکسوم اموال. ماهیت آن «عطیه» (هدیه بار معنوی) بود نه بخشش مجانی. تعهدی بود که زوج در زمان عقد برای تأمین امرار معاش زن به ذمه میگرفت؛ حتی اگر شوهر پیش از زن فوت میکرد، زن حق انتفاع داشت. شرط اصلی وقوع عقد نکاح بود و در همه شهرستانهای اروپا اجرا میشد مگر استثنائاتی مانند سنتوم در فرانسه که فقط برای اشرافزادهها بود. سهم مهر از یکسوم تا نصف اموال شوهر متفاوت بود و به اموال منقول و غیرمنقول بستگی داشت. در مواردی مانند پاریس، اموال بالفعل موجود در هنگام عقد یا ارثبریشده در دوران زوجیت موضوع مهر بود.
عصر حمورابی
مهریه در عصر حمورابی و نکاح شغار (شقاق)در عصر حمورابی یکی از شرایط نکاح این بود که خواستگار مالی از قبیل مهر متداول در مشرق زمین به نام «حق عروس» به صورت وجه نقد به دختر تقدیم میکرد و دختر نیز به طور متقابل از خانه پدرش مالی به نام جهیز یا لَدوت میآورد که همان جهیزیه امروز ماست. اهالی بابل میان قوانین و عادات خاور و باختر جمع کرده بودند. نکاح دیگری به نام «نکاح شغار» یا «شقاق» (با غین معجمه) به معنی دور شدن و دوری گزیدن وجود داشت. در لسانالعرب ابن منظور آمده که وجه تسمیه آن تشبیه به پیشاب سگ است. در این نکاح مهر به صورت نقدینه شرط نبود؛ مرد خواهر، مادر یا خاله خود را در عوض دریافت زنی از طرف مقابل میداد چون توان پرداخت وجه نقد نداشت. این نوع نکاح در یونانیان باستان و برخی قبایل عرب پیش از اسلام رایج بود. در قرآن صراحتاً نهی نشده، اما در روایات معتبر شیعه (از پیامبر صلیاللهعلیهوآله و امام صادق علیهالسلام در معانی الأخبار شیخ صدوق) حرام اعلام شده و چون قول اهل بیت در حکم قرآن و سنت است، حرمت آن قطعی است.
جایگاه ویژه مهریه در ایران
در حقوق کنونی کشورهای اروپایی و آمریکایی معادل مستقیم مهریه وجود ندارد. نزدیکترین مفهوم «تقسیم اموال مشترک» یا حقوق مالی پس از طلاق/فوت است، اما مشروط به مدت زندگی مشترک، وجود فرزندان یا توافق پیش از ازدواج است و فقط اموال تحصیلشده در طول زندگی مشترک را شامل میشود. هیچ اولویت مطلقی مانند «دین ممتاز» وجود ندارد.
ملک مطلق زن
در حقوق ایران مهریه «ملک مطلق زن» است، نه صرفاً حق (قانون مدنی صراحتاً ملک میداند؛ بالاتر از حق است؛ میتوان حق را صلح کرد اما ملک را نه).- از لحظه عقد (حتی ۳۰ ثانیه پس از امضا) قابل مطالبه است؛ نیازی به عروسی یا همزیستی نیست.- در قوانین ورشکستگی هم، مهریه «دین ممتاز» است؛ یعنی پیش از همه طلبکاران پرداخت میشود.- حتی در صورت بدکاری شدید زن (مگر اثبات زنا با حکم قاضی و صدور حد)، فقهای شیعه اجماع دارند که مهریه ساقط نمیشود.- امروزه «شرط تنصیف دارایی» (تقسیم تا ۵۰ درصد اموال تحصیلشده در ایام زندگی مشترک) بهعنوان شرط ضمن عقد رایج شده، اما قانون الزامی نیست. در فرانسه زن و مرد هر دو کار میکنند و زن میتواند حتی بدون کار کردن (به دلیل خانهداری یا تربیت فرزند) تا ۵۰ درصد اموال را بگیرد؛ این راهکار بهتری است و میتواند جایگزین یا مکمل مهریه باشد.
آیا میتوان مهریه را حذف کرد؟
از نظر تاریخی، هیچ فقیهی اعم از شیعه و سنی هرگز سخن از حذف مهریه به میان نیاورده است. حتی در فرانسه (الگوی قانونگذاری مدنی ما) از دیرباز تا امروز شکلهایی از تأمین مالی زن وجود داشته است. برخلاف حجاب که انکارش ممکن است ارتداد باشد، مهریه ضروری دین نیست، اما هیچ فقیهی هم نگفته «نباید باشد». فقهای معاصر مانند امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری نیز بر حفظ آن تأکید کردهاند.
مهریه، عامل بیمهری
مهریه امروزه نه عامل حفظ زندگی، بلکه عامل اختلاف و دعوا شده است. متأسفانه در تجربه عملی، مهریه هیچگاه عامل حفظ زندگی نبوده است؛ بلکه تا نامش میآید دعوا و درگیری آغاز میشود و زندگی را نابود میکند. تا به حال هیچ مورد مثبتی از مهریه برای بقای زندگی ندیدهام؛ همیشه باعث تشدید اختلاف شده است. لذا اگر تاکیدی بر جایگزینی آن وجود دارد از این لحاظ است.
بطلان مهریههای غیرمعقول از نظر فقهی
شیخ انصاری (استاد الفقهاء) در کتاب المکاسب میفرماید: در معاملات، «قدرت بر تسلیم» شرط صحت است. هم عامه (سنی) و هم خاصه (شیعه) بر این اجماع دارند. بنابراین مهریهای که مرد توان پرداخت فعلی یا آینده آن را ندارد (مانند فروش ماهی در دریا، شکار کبوتر در هوا یا شمارش ستارهها) اساساً باطل است.
پیشنهادهای عملی و راهکارهای جایگزین
به جای تورم قوانین کیفری و مجازات، باید رویکرد چندرشتهای اتخاذ کنیم:- ایجاد صندوق حمایت از مهریه، وام مهریه، بورس یا سهام مهریه- دخالت جدی روانشناسی، روانپزشکی، جامعهشناسی و اقتصاد در ازدواج- مشاوره پیش از ازدواج واقعی و اجباری- مطالعه ریشهای علل اختلاف پیش از رسیدن به مرحله مهریه- اصلاح اقتصاد خانواده تا زندگی از ابتدا پایدار باشد و اصلاً نیازی به مطالبه مهریه پیش نیاید- استفاده از شرط تنصیف دارایی به سبک فرانسه (تا ۵۰ درصد اموال حتی برای زن خانهدار). البته در فرانسه زنان هم مثل مردان کار بیرون دارند و برای این بخش خانهداری زنان در ایران تدابیری و تعاریفی انجام گیرد.
نتیجهگیری نهایی
مهریه در شکل سنتی و فقهی خود یکی از مترقیترین ابزارهای حمایت مالی از زنان در تاریخ حقوق بشری است. تبدیل شدن آن به ابزار فشار ناشی از سوءاستفاده و ضعف نظامهای پشتیبان است، نه ضعف ذاتی نهاد. با نهادسازی مدرن و چندرشتهای میتوان این سپر حفاظتی را حفظ کرد و از تبدیل شدنش به سلاح جلوگیری کرد. اما با شرایط پیش آمده و واقعیات موجود، نیاز به تغییر و تجدیدنظر احساس میشود.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
زنانی که مهریه میگیرن خیر نمیبنند این پول حرام است
در بین ایرانی ها رواج است که مهریع رو جوری تنظیم کنند که قابل پرداخت نباشه تا از طلاق از طرف مرد جلوگیری بشه
بین ایرانی ها رواج است که مهریه رو جوری تنظیم میکنند که نتونی بدی تا فکر طلاق و ناسازگاری پیش نیاد
تو ایران مهریه جز اختلاف هیچ عایدی برا زندگیها نداشته
فقط اونجاش قشنگه که میگن کی داده کی گرفته!!یعنی خود را به نفهمی زدن تا این حد؟؟!!یه سر به دادگاه ها بزنید ببینید کی داده کی گرفته!
دخترها تا وقتی شوهر نکردند از خدا شوهر میخوان،بعد که شوهر میکنند هرچیزی را که باید از خدا بخوان،از شوهرشون میخوان!!
سوالی از تمام علما و مدافعین مهریه : مگر مهریه حقی نیست که بواسطه قبول زناشویی به زنی تعلق میکیرد؟ پس چرا به زنی که بلافاصله بعد از عقد از زناشویی خودداری میکند و حاضر به زناشویی نیست مهر یا نصف آن تعلق میکیرد؟ مگر در معاملات دیگر آنرا خالی فروشی نمینامند؟
بعله که میشه یکی شوهر خودم رفت داماد شد قشنگ قبلم شکست خدا ازش نگذره
حق مرده.
خانومای عزیز! از این به بعد باید چندین سکه مهرمون کنید تا بگیریمتون. گذشت اون دوران.
در حال حاضر مهریه نه تنها حق زن بلکه حق وارثش هم هست.. کسی رو میشناسم که بعد از فوت همسر مجبور شده که به پرداخت مهریه به والدین همسرشه و الان تو زندانه
بله میشه ولی خیییلی کم
مهریه حق زن نیست ولی حقوق برابر زن و مرد حق زن است
زنها الان کاسب مهریه شدند پس ما هم به عنوان جوان حتی اگر ۱۴ تا سکه هم باشد که میشه نزدیک دومیلیارد زن نمیگیریم و ازدواج نمیکنیم والا حوصله زندان نداریم ۱۱۰ تا که هیچی دیگه دیوانه نیست آدم خودشو بندازه تو آتش تمام ازدواج بی ازدواج و راحت همون سفید خوبه ازدواج
عالی بود ??? مرسی از استاد اشترانی بابت تحلیل و اطلاعاتی که دادن
چنین دخترهایی دوزار هم نمی ارزند
چرا یکبار برای همیشه بساط این مهریه را جمع نمیکنید که دهه هاست باعث مشکل و بدبختی شده! کجای دنیا این مهریه وجود داره؟؟؟
مهریه رو باید جمع بشه و دختر وپسر خودشان زندگی را درست کندتا این ازدواج پایدار بمونه والسلام
این که نمیشه تو خیابون که راه میری دختر های دلبر رو ببینی و هوس ازدواج کنی ولی مهریه نباشه. زن باید برای روز مباداش که تو یک دلبر دیگه دیدی و هوس دوباره کردی یک پس اندازی داشته باشه.
شاید تو ارث پسر دو برابر دختر باشه ولی زن از شوهرش هم ارث میبره... ضمنا اگر مرد بخواد طلاق بده باید حقوق زن را بده ولی اگر نتونه بده چطوری بخواد طلاق بگیره! بعدش هم زن ناسازگاری کنه مرد بدبخت باید تحمل کنه اخلاق گند زنش را .
ناشناس 13:58 اون موقع قیمت سکه 30 هزار تومان بود. ولی مامی خواستیم خونه بخریم چون واجب بود وگرنه الانه باید مستاجری می کشیدیم..بعد هم کسی ازآینده ش خبر نداره که چی می خواد بشه مگه تو می دونستی اون موقع شاید باید 6 میلیون میدادی الان باید 26 میلیارد بدی. پس اول فکر کن بعد حرف بزن..بعدش هم اگر تو مرد باشی که حرف منو میفهمی و لی اگرخانم هستی قطعا با حرف من مخالفی
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.