گزارش اختصاصی تابناک؛
شهر اسفنجی؛ راهکار نجات تهران از سیلاب یا طرحی روی کاغذ؟
گروه استانها - تهران همزمان با خشکسالی و سیلاب دستوپنجه نرم میکند؛ الگوی «شهر اسفنجی» که در چین آزموده شده، حالا به گزینه جدی مدیران شهری تبدیل شده است؛ اما این طرح چیست و آیا در پایتخت اجراشدنی است؟

به گزارش خبرنگار تابناک از استان تهران، پایتخت کشور در حالی با همزمانی بحران کمآبی و بارشهای سیلآسا دستوپنجه نرم میکند که کارشناسان میگویند رویکرد سنتی «جمعآوری و هدایت سریع روانآبها» دیگر پاسخگوی این کلانشهر نیست.
الگوی «شهر اسفنجی» که نخستین بار در چین مطرح شد، حالا به یکی از جدیترین گزینههای مدیران شهری تهران برای مقابله با سیلاب و مدیریت پایدار آب تبدیل شده است؛ اما این طرح چیست، چه مزایا و محدودیتهایی دارد و آیا در پایتخت ایران قابل اجراست؟
شهر اسفنجی چیست؟
شهر اسفنجی طرح نوینی است که در آن مدیریت آب در سیاستگذاریها و طراحیهای شهری گنجانده میشود. تغییرات آب و هوایی، سیاستگذاریهای نامناسب در شهرسازی و رشد سریع شهرها در بسیاری از کشورها منجر به بروز مشکلات مرتبط با آب شده است و این الگو در پاسخ به همین چالشها شکل گرفته است.
این رویکرد چهار محور اصلی دارد: مدیریت آب شهری، مدیریت آب زیستمحیطی، زیرساختهای سبز و تغییر مصالح سازنده سطح معابر شهری. در شهر اسفنجی، برنامهریزیها و ایجاد زیرساختها بر مبنای جمعآوری، ذخیره و استفاده مجدد از آب باران و پیشگیری از آسیبپذیری شهرها در برابر سیل استوار است.

از جمله تکنیکهای بهکاررفته در این الگو میتوان به پشتبامها و دیوارهای سبز اشاره کرد که مانع ورود آب به جدولها و سیستم فاضلاب میشوند. ایجاد سطوح قابل نفوذ در پیادهروها و سایر معابر بهجای آسفالت نیز باعث جذب روانآبها میشود. کاشت گیاهان در فضاهای مختلف اطراف معابر آسفالتشده هم بر جذابیت و زیبایی فضای شهری میافزاید، هم آبهای روان را جذب کرده و با فیلتری طبیعی آلودگیها را از بین میبرد و آب را بدون هیچگونه هزینهای تصفیه میسازد. در نهایت بخشی از این آبها به سمت سفرههای زیرزمینی روان میشوند.
مزایا و محدودیتها
مزایا: شهر اسفنجی نهتنها قادر است از زیانهای بارش بسیار زیاد بکاهد، بلکه با پر کردن منابع آب زیرزمینی، اثرات ناشی از کمآبی و آبهای کثیف را نیز کاهش میدهد و امنیت ذخیره آبی را به میزان زیادی افزایش میدهد. پیوند دادن مدیریت سیلاب با مدیریت کمآبی و بازچرخانی منابع آب از مهمترین مزیتهای این رویکرد است؛ آب باران جمعآوریشده پس از بررسی کیفیت میتواند در آبیاری فضای سبز و شستوشوی سطوح شهری استفاده شود.

محدودیتها: اجرای این طرح صرفاً با افزایش فضای سبز یا احداث چند مخزن و حوضچه محقق نمیشود. تحقق آن مستلزم تغییر نگرش در نظام برنامهریزی و مدیریت شهری، بازنگری در ضوابط طراحی معابر و فضاهای عمومی، حفاظت از آبراههها و مسیلهای طبیعی، هماهنگی میان دستگاههای مسئول در حوزه آب، فاضلاب، مدیریت بحران، شهرداریها و محیط زیست و همچنین پیشبینی سازوکار مشخص برای نگهداری و پایش مستمر زیرساختهاست. همچنین رعایت ملاحظات حفاظت از آبهای زیرزمینی و جلوگیری از نفوذ آلایندهها به منابع آب و خاک ضروری است.
تجربه جهانی
این ایده اولین بار در سال ۲۰۱۳ مطرح شد و پیادهسازی آن از سال ۲۰۱۵ در ۳۰ شهر از جمله شانگهای، ووهان و شیامن آغاز شد و تا به امروز بالغ بر ۱۲ میلیارد دلار بر روی این پروژه سرمایهگذاری شده است. طبق برنامهریزیهای صورتپذیرفته در چین، قرار بود تا سال ۲۰۲۰ بیش از ۸۰ درصد مناطق شهری حداقل ۷۰ درصد از آب باران را جذب کرده و دوباره مورد استفاده قرار دهند. شهر جدید لینگانگ در حاشیه شانگهای نیز با سرمایهگذاری بالغ بر ۱۱۹ میلیون دلار به بزرگترین شهر اسفنجی جهان تبدیل خواهد شد. برلین نیز به دلیل داشتن فضاهای سبز بسیار بر روی پشتبامها و دیوارها، بهنوعی شهر اسفنجی محسوب میشود.
تأثیر در شرایط بحرانی و سیلاب
افزایش سطوح نفوذناپذیر شهری، توسعه نامتوازن ساختوسازها، کاهش پوشش طبیعی خاک و تخریب مسیرهای طبیعی جریان آب، از عوامل تشدیدکننده آبگرفتگی و سیلابهای شهری هستند. در الگوی متعارف توسعه شهری، بخش قابلتوجهی از بارندگی به دلیل پوشیده شدن سطح زمین با آسفالت و بتن به روانآب تبدیل شده و با افزایش دبی جریان، فشار مضاعفی بر شبکههای جمعآوری آبهای سطحی وارد میکند؛ موضوعی که در صورت ناکافی بودن ظرفیت زیرساختها میتواند به آبگرفتگی معابر، خسارت به تأسیسات شهری و بروز سیلاب منجر شود. در مقابل، رویکرد شهر اسفنجی بر بازگرداندن ظرفیت طبیعی شهر برای جذب و نگهداشت آب باران و کاهش روانآبهای مخرب استوار است و میتواند حجم و سرعت روانآب را کاهش دهد.
آیا این طرح در تهران قابل اجراست؟

«حسن عباسنژاد» مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران، با اشاره به شرایط بارندگیهای شدید، احتمال وقوع سیلاب و ضرورت مدیریت روانآبهای سطحی در کلانشهر تهران، بر لزوم بازنگری در رویکردهای سنتی مدیریت آب باران و حرکت به سمت الگوی «شهر اسفنجی» تأکید کرده است.
به گفته وی، در شرایطی که تهران همزمان با چالش کمآبی، خشکسالیهای متوالی و وقوع بارشهای شدید و بعضاً سیلآسا مواجه است، مدیریت آب باران نباید صرفاً به جمعآوری و هدایت سریع روانآبها محدود شود؛ بلکه باید زمینه نفوذ، ذخیرهسازی، تصفیه و استفاده مجدد از این منابع ارزشمند فراهم شود. نخستین گام در این مسیر، شناسایی دقیق حوضههای آبریز شهری، مسیرهای طبیعی جریان آب، نقاط مستعد آبگرفتگی، ظرفیت شبکههای جمعآوری روانآب، ویژگیهای نفوذپذیری خاک و پهنههای مناسب برای ذخیره و نفوذ آب است و بر این اساس، تهیه نقشه جامع مدیریت روانآبهای شهری و تلفیق آن با طرحهای توسعه شهری و برنامههای مدیریت بحران ضرورت دارد.
عباسنژاد توسعه زیرساختهای سبز و آبی را از دیگر الزامات دانست و ایجاد باغهای باران، پارکهای آبپذیر، بامهای سبز، نوارهای گیاهی حاشیه معابر، کفسازیهای نفوذپذیر، حوضچههای تأخیری، مخازن ذخیره آب باران و تالابهای مصنوعی را از جمله راهکارهایی خواند که با طراحی اصولی و متناسب با ویژگیهای هیدرولوژیک و زمینشناختی هر منطقه میتوانند به کاهش حجم و سرعت روانآب کمک کنند.
وی با تأکید بر اینکه اجرای طرح شهر اسفنجی صرفاً با افزایش فضای سبز یا احداث چند مخزن محقق نمیشود، خاطرنشان کرد: با توجه به شرایط اقلیمی تهران، افزایش رخدادهای بارشهای حدی و همزمانی مخاطرات سیلاب با تنش آبی، حرکت به سمت شهرهای تابآور و سازگار با تغییر اقلیم یک ضرورت راهبردی است. شهر اسفنجی میتواند با کاهش روانآبهای مخرب، تقویت نفوذ و ذخیره آب، بهبود کیفیت محیط شهری و افزایش بهرهوری منابع آب، نقش مؤثری در ارتقای تابآوری زیستمحیطی تهران ایفا کند؛ البته اجرای موفق این الگو نیازمند مطالعات علمی، مکانیابی دقیق و رعایت ملاحظات زیستمحیطی است.

جمعبندی:
شهر اسفنجی راهکاری علمی و آزمودهشده در جهان برای همزمان مدیریت سیلاب و کمآبی است؛ اما اجرای آن در تهران بیش از آنکه یک پروژه عمرانی باشد، نیازمند تحولی در نظام برنامهریزی شهری، هماهنگی بیندستگاهی و ارادهای فراتر از دورههای مدیریتی است.
گزارش: صلاح اردلان
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.