«مانیفست شیطان» ؛ روایتی متفاوت از حکمت و شرارت در آینه منابع اسلامی
نشست خبری معرفی کتاب «مانیفست شیطان» با حضور نویسنده اثر و جمعی از فعالان حوزه نشر و خبرنگاران برگزار شد. در این نشست، نویسنده ضمن تشریح چگونگی شکلگیری ایده اولیه کتاب، درباره مبانی پژوهشی، منابع روایی، شیوه نگارش و مخاطبان این اثر توضیحاتی ارائه کرد و به پرسشهای خبرنگاران درباره نسبت محتوای کتاب با دغدغههای فرهنگی و اجتماعی جامعه، جایگاه نسل جدید در کتابخوانی و تفاوت این اثر با کتابهای مشابه پاسخ داد.

به گزارش تابناک، «امیرحسین حنائی» نویسنده کتاب «مانیفست شیطان» متولد سال ۱۳۷۱ است و فعالیت ادبی خود را از سال ۱۳۸۸ با شعر آغاز کرده است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته ادبیات فرانسه تا مقطع کارشناسی ارشد ادامه داده و از سال ۱۳۹۴ بهطور جدی وارد حوزه پژوهش شده است. به گفته وی، اگرچه فعالیت اولیهاش در زمینه پژوهشهای ادبی بود، اما بهتدریج پژوهشهای دینی و بهویژه مطالعه منابع روایی شیعه جایگاه اصلیتری در فعالیتهای او پیدا کرد.
«مانیفست شیطان» چهارمین کتاب این نویسنده و حاصل حدود شش سال پژوهش است که انتشارات نیماژ آن را به چاپ رسانده است
وی در تشریح روند شکلگیری اثر اظهار کرد که در جریان این پژوهش، حدود ۷۰ هزار روایت از منابع مختلف روایی شیعه بررسی شده و از میان آنها، ۱۸ هزار و ۸۶۰ روایت با محوریت موضوعات مشخص انتخاب و دستهبندی شدهاند. این منابع شامل آثاری همچون نهجالبلاغه، غررالحکم، اصول کافی، بحارالانوار و دیگر منابع روایی بودهاند.
به گفته نویسنده، محورهای اصلی پژوهش شامل خودشناسی، دیگریشناسی، هستیشناسی، شیطانشناسی و خداشناسی بوده است. در این میان، موضوعاتی همچون نفس، قلب، فضایل و رذایل اخلاقی و صفاتی نظیر حرص، حسد، خشم، سخاوت، صبر و دیگر ویژگیهای انسانی مورد توجه قرار گرفتهاند.
از خودشناسی تا شیطانشناسی؛ روایتی متفاوت از جهان انسان
وی با اشاره به اینکه مخاطب این اثر صرفاً افراد متدین یا آشنایان با آموزههای دینی نیستند، گفت: در منابع روایی اسلامی، آموزههای فراوانی درباره انسان، روابط انسانی و مسائل بنیادین زندگی وجود دارد که میتوانند برای هر فردی، فارغ از دین و مذهب و حتی با هر نوع نگرش فکری، قابل استفاده باشند. از همین رو، تلاش کرده است بهجای تمرکز بر احکام و توصیههای عبادی، بر حکمتهایی تأکید کند که با سبک زندگی و مسائل مشترک انسانی ارتباط دارند.
نویسنده در پاسخ به پرسشی درباره نسبت قرآن و روایات در شکلگیری محتوای کتاب توضیح داد که روایات اهلبیت(ع) را نمیتوان از قرآن جدا دانست؛ چراکه این روایات در واقع شرح و تبیین آیات قرآن هستند و اهلبیت(ع) بهعنوان نزدیکترین افراد به وحی، دقیقترین تفسیر و تبیین را از معارف قرآنی ارائه کردهاند.
وی همچنین درباره اشتراک آموزههای کتاب با سایر ادیان ابراهیمی اظهار کرد: بسیاری از مفاهیم اخلاقی و انسانی مانند صبر، خشم، کینه، نفرت و دیگر ویژگیهای مثبت و منفی در ادیان مختلف مشترکاند و هر انسانی، فارغ از اعتقادات خود، با این مفاهیم در زندگی مواجه است. با این حال، روش پژوهشی او بر استخراج این حکمتها از منابع اسلامی و روایی شیعه استوار بوده است.
وقتی شیطان راوی حقیقت میشود
نویسنده در ادامه با اشاره به شیوه خاص نگارش کتاب گفت: در ابتدا تلاش داشته است محتوای پژوهش را در قالب روایتهایی از زبان فرشتگان، از جمله جبرئیل، میکائیل، عزرائیل و اسرافیل، بازنویسی کند؛ اما در نهایت تصمیم گرفته است راوی کتاب را شیطان قرار دهد. تفاوت این شیوه با روایت مستقیم حکمتها در آن است که راوی، شخصیتی با ماهیت شرارت است، اما در جریان روایت، ناخواسته به حقیقت خیر و حکمت اعتراف میکند.
به گفته وی، کتاب در ۸۶ فصل و با حدود ۱۱۰ هزار کلمه تدوین شده است. نویسنده تأکید کرد که در این اثر قصد نداشته مخاطب را به دین یا مذهب خاصی دعوت کند، بلکه هدف اصلی آن بوده است که خواننده، با هر نوع نگرش و اعتقادی، بتواند از محتوای کتاب بهره ببرد و نسبت به ابعاد معنوی وجود خود آگاهی بیشتری پیدا کند.
او افزود: شناخت دریچههای ظلمت و شرارت در وجود انسان و تلاش برای بستن آنها، بهطور طبیعی موجب تقویت جنبههای مثبت و معنوی وجود انسان میشود. بر همین اساس، کتاب تلاش میکند مخاطب را با سازوکارهای فریب، وسوسه و انحراف آشنا کند و نشان دهد چگونه غفلت از این مسائل میتواند انسان را از مسیر درست زندگی دور کند.
نویسنده در توضیح علت انتخاب عنوان «مانیفست شیطان» نیز به خلأ موجود در معرفی شخصیت شیطان بر اساس منابع اسلامی اشاره کرد و گفت: در برخی آثار و تولیدات فرهنگی، بهویژه محصولات سینمایی و رسانهای غرب، تصویر شیطان عمدتاً بر اساس روایتهای یهودی و مسیحی شکل گرفته است؛ در حالی که روایت اسلامی از شیطان تفاوتهای مهمی با این برداشتها دارد. او معتقد است نسل جدید در بسیاری از موارد، شناخت خود از این موضوع را از رسانهها و شبکههای اجتماعی دریافت میکند و همین مسئله ضرورت ارائه روایتی مستند و مبتنی بر منابع اسلامی را دوچندان کرده است.
از روایت هبوط آدم تا مأموریت شیطان؛ جدال بر سر ایمان و خرد انسان
وی با اشاره به تفاوت دیدگاه ادیان درباره ماهیت شیطان توضیح داد که در روایت مسیحی ماجرای فریب حضرت آدم(ع) و حضور شیطان در هیبت مار مطرح میشود؛ در حالی که در روایت اسلامی، شیطان با هویت واقعی خود در برابر حضرت آدم(ع) ظاهر میشود و ایشان با آگاهی از هویت او، از پیروی دستوراتش منع شدهاند.
نویسنده با اشاره به ماجرای هبوط حضرت آدم(ع) گفت: تفاوت این روایتها تنها یک اختلاف جزئی نیست، بلکه میتواند در شکلگیری نگرش انسان به آفرینش، آگاهی، گناه و جایگاه معنوی خود تأثیرگذار باشد. به اعتقاد او، در روایت اسلامی، مسئله اصلی پس از ارتکاب گناه، آگاهی انسان از خطای خود، آشکار شدن عیب و ضرورت توبه و بازگشت به سوی خداوند است؛ در حالی که برخی روایتهای دیگر، ماجرای آگاهی حضرت آدم(ع) را به شکل متفاوتی تفسیر میکنند.
وی تأکید کرد که تلاش داشته در فصل نخست کتاب، این تفاوتها و روایت اسلامی از آفرینش انسان، هبوط حضرت آدم(ع) و رانده شدن شیطان را بازتاب دهد. از نگاه او، نخستین باورهای انسان درباره آفرینش و چرایی حضورش در جهان، نقش مهمی در شکلگیری سایر باورها و نگرشهای او دارد.
نویسنده در ادامه، دو مأموریت اصلی شیطان را ربودن ایمان و خاموش کردن نور عقل دانست و توضیح داد که شیطان با استفاده از وسوسه، مکر و حیله درصدد تضعیف این دو مؤلفه در وجود انسان است. با این حال، به گفته وی، این ابزارها بهخودیخود قدرت تعیینکنندهای ندارند و زمانی اثرگذار میشوند که انسان تسلیم هواهای نفسانی و خواستههای نادرست خود شود.

خبرنگار تابناک در پرسشی درباره نسبت محتوای کتاب با نیازها و دغدغههای فرهنگی و اجتماعی جامعه و میزان پاسخگویی آن به مسائل و چالشهای فکری مخاطب پرسید: این اثر تا چه اندازه میتواند به دغدغههای واقعی جامعه، بهویژه جوانان، پاسخ دهد؟
«مانیفست شیطان» بهدنبال اصلاح کدام باورهاست؟
نویسنده در پاسخ اظهار کرد که یکی از مهمترین اهدافش از نگارش کتاب، اصلاح و بازنگری در تصویری است که نسل جوان از شیطان و مفاهیم مرتبط با آن در ذهن دارد. به گفته وی، اگر جوانی که در بستر فرهنگ اسلامی رشد کرده است، نخستین شناخت خود از موضوعاتی مانند آفرینش انسان و ماهیت شیطان را از روایتهای تحریفشده یا برداشتهای متعلق به سایر سنتهای دینی دریافت کند، ممکن است در ادامه مسیر فکری و اعتقادی خود با انحراف مواجه شود.
وی افزود: نمیتوان ادعا کرد یک کتاب قادر است به تمام نیازها و دغدغههای جامعه پاسخ دهد، اما میتوان با پرداختن به برخی مبانی بنیادین، زمینه اصلاح نگرش مخاطب را فراهم کرد. یکی از اهداف اصلی این اثر، توجه دادن خواننده به ابعاد معنوی وجود انسان است؛ چراکه هر اندازه انسان از معنویت فاصله بگیرد، جهان را صرفاً از دریچه مادیات میبیند و مفاهیمی همچون آخرت، بهشت، جهنم و معاد را با تردید مواجه میکند.
او همچنین تأکید کرد که کتاب درصدد تحمیل یک نظام اعتقادی به مخاطب نیست، بلکه میخواهد او را به تأمل درباره ایمان، عقل، نفس و پیامدهای رفتارهای انسانی دعوت کند.
نویسنده در پاسخ به پرسشی درباره ژانر و دستهبندی کتاب نیز توضیح داد که «مانیفست شیطان» را نمیتوان بهطور کامل در قالبهای متعارف ادبی، فلسفی، دینی یا داستانی قرار داد. به اعتقاد او، این اثر ترکیبی از پژوهش، ادبیات، آموزههای روانشناختی و مباحث دینی است که تلاش شده با نثری نسبتاً شاعرانه و غیرخشک ارائه شود.
وقتی عقل، جهل و نفس در کنار هم معنا پیدا میکنند
وی در تشریح مبنای علمی و روش پژوهش خود گفت که تحصیلاتش در رشته ادبیات فرانسه و آشنایی با روش نشانهشناسی، زمینهای برای ارائه خوانشی متفاوت از متون روایی اهلبیت(ع) فراهم کرده است. هدف او استفاده از این روش برای بررسی ارتباط مفاهیم و کلیدواژههای موجود در روایات بوده است.
به گفته نویسنده، در این روش، یک مفهوم بهصورت مستقل بررسی نمیشود، بلکه ارتباط آن با مفاهیم دیگر نیز مورد توجه قرار میگیرد. برای مثال، مفاهیمی مانند عقل، جهل، دنیا، آخرت، نفس و قلب در روایات اهلبیت(ع) ارتباط معنایی گستردهای با یکدیگر دارند و بررسی این پیوندها میتواند به شکلگیری یک شبکه معنایی از آموزههای روایی منجر شود.
وی با اشاره به اینکه در کلام ۱۴ معصوم(ع) یک انسجام و پیوستگی محتوایی وجود دارد، افزود: تلاش کرده است با بهرهگیری از روش نشانهشناسی، این ارتباطات را استخراج و خوانشی جدید از مجموعه روایات ارائه کند؛ بدون آنکه ادعای تخصص حوزوی یا فقهی داشته باشد. او همچنین از دریافت بازخوردهای مثبت برخی محدثان، فقها و مجتهدان درباره این شیوه پژوهش خبر داد.
نویسنده در بخش دیگری از نشست، درباره سرنوشت شیطان در منابع روایی شیعه توضیح داد که بر اساس برخی روایات، شیطان پس از رانده شدن از درگاه الهی، درخواست مهلت تا زمان مشخصی را مطرح میکند و در روایات مربوط به ظهور امام زمان(عج) ، از پایان یافتن فرصت او سخن گفته شده است.
از تکبر ابلیس تا پایان مهلت شیطان؛ روایت منابع شیعه از سرنوشت وسوسهگر انسان
وی همچنین ریشه اصلی انحراف شیطان را در صفاتی مانند حسادت و تکبر دانست و با اشاره به ماجرای سجده نکردن ابلیس بر حضرت آدم(ع) ، اظهار کرد که نخستین نمونه قیاس نادرست در برابر فرمان الهی از سوی شیطان صورت گرفت؛ آنجا که آتش بودن خود را برتر از گل بودن حضرت آدم(ع) دانست. از نگاه نویسنده، این ماجرا نشان میدهد که تکبر و خودبرتربینی چگونه میتواند انسان را از مسیر بندگی و اطاعت خارج کند.
او در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت «مانیفست شیطان» با آثار مشابه نیز گفت: یکی از ویژگیهای این کتاب، تلاش برای ایجاد یک ساختار منسجم و شبکهای از مفاهیم در ۸۶ فصل آن است. به گفته وی، در آثار مشابه کمتر با چنین رویکردی مواجه میشویم که موضوعات مختلف در قالب یک نظام معنایی مرتبط با یکدیگر ارائه شوند.
نویسنده تأکید کرد که این اثر صرفاً کتابی درباره اخلاق نیست، بلکه موضوعات متنوعی از جمله معرفت، معنویت، نفس، عقل، فضایل و رذایل انسانی را دربرمیگیرد. همچنین در تدوین آن تلاش شده است حکمتهای برگرفته از حدود ۱۰ هزار روایت در لایههای مختلف متن حضور داشته باشند؛ روایتهایی که صرفاً به توصیههای عبادی محدود نیستند و به مسائل بنیادین زندگی انسان میپردازند.
وی درباره مخاطبان کتاب نیز اظهار کرد که این اثر برای مخاطبان بزرگسال و بهویژه افراد علاقهمند به مباحث فکری و معرفتی نوشته شده است، اما محدود به گروه خاصی نیست. به گفته او، حتی مخاطبی که نگرش مادیگرایانه دارد یا به آخرت اعتقاد ندارد، میتواند با برخی فصلهای کتاب ارتباط برقرار کند؛ زیرا بسیاری از موضوعات مطرحشده، از جمله صبر، خشم، شتابزدگی، حلم و رضایت، مسائل مشترک انسانی هستند.
در بخش دیگری از نشست، یکی از خبرنگاران به حجم کتاب و احتمال دشواری مطالعه آن برای مخاطبان امروز اشاره کرد و این پرسش را مطرح کرد که آیا حجم ۱۱۰ هزار کلمهای اثر و برخی توضیحات طولانی، ممکن است موجب کاهش رغبت خوانندگان شود؟
نویسنده ضمن پذیرش اهمیت ایجاز در نگارش، اظهار کرد که تلاش داشته از تکرار مطالب پرهیز کند و هر فصل را با توجه به گستردگی موضوعات آن تنظیم کرده است. با این حال، تأکید کرد که نقدهای مربوط به طولانی بودن متن را میپذیرد و اگر در مطالعه دقیق فصلها، تکرار یا زیادهگویی مشخص شود، آمادگی دارد در نسخههای بعدی اصلاحات لازم را انجام دهد.
خبرنگار تابناک در پرسشی دیگر، با اشاره به تغییر الگوی مطالعه در میان نسل جدید و گرایش نسل زد به محتواهای کوتاه شبکههای اجتماعی، بهویژه متنهای چندخطی اینستاگرام، پرسید: با توجه به کاهش تمایل بخشی از جوانان به مطالعه کتابهای مفصل، آیا انتخاب اثر ۱۱۰ هزار کلمهای نمیتواند مانعی برای ارتباط نسل زد با محتوای کتاب باشد؟
از متنهای چندخطی اینستاگرام تا کتابی ۱۱۰ هزار کلمهای
نویسنده در پاسخ، ضمن تأیید تغییر الگوی مصرف محتوا در میان نسل جدید، اظهار کرد که نمیتوان واقعیتهای مربوط به کاهش مطالعه و گرایش جوانان به محتوای کوتاه را نادیده گرفت. با این حال، معتقد است نباید صرفاً بر اساس تغییر سلیقه مخاطب، از ارائه آثار پژوهشی و عمیق صرفنظر کرد.
وی افزود: نسل جدید نیز میتواند با چنین موضوعاتی ارتباط برقرار کند، به شرط آنکه شیوه ارائه محتوا متناسب با نیازها و اقتضائات فکری و فرهنگی آن باشد. او همچنین تأکید کرد که کتاب را در اختیار افراد مختلفی با دیدگاههای متفاوت، از جمله افراد دارای تحصیلات حوزوی و حتی افراد غیرمعتقد به دین، قرار داده و بازخوردهای دریافتی را مثبت ارزیابی کرده است.
نویسنده در عین حال پذیرفت که ایجاز و پرهیز از اطاله کلام از ضرورتهای مهم نویسندگی در روزگار کنونی است و هر متنی ممکن است گرفتار آفت زیادهگویی شود. وی ابراز امیدواری کرد که در ادامه کار پژوهشی خود و انتشار بخشهای بعدی، بتواند از این نظر نیز اثر را ارتقا دهد.
او در پایان با اشاره به اینکه «مانیفست شیطان» بخش نخست یک پژوهش گستردهتر است، گفت که برخی موضوعات به دلیل گستردگی و محدودیتهای موجود در این جلد مجال پرداخت کامل پیدا نکردهاند و در بخشهای بعدی مورد توجه قرار خواهند گرفت.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.