وقتی هرمز به مشکل میخورد، کامیونها باید بار ایران را بکشند
نگاهها به بنادر شمالی دوخته شده، اما ظرفیت آنها چقدر است و چه چیزی را میتوانند جبران کنند؟

به گزارش خبرنگار حمل و نقل تابناک، تصور کنید یک محموله قطعه صنعتی که باید از مسیر دریایی به ایران برسد، چند روز در انتظار تعیین تکلیف کشتی و مسیر حمل باقی بماند. محموله دیگری باید از مرز زمینی عبور کند، اما پشت صف کامیونها گیر افتاده است. در شمال کشور هم بندری وجود دارد که میتواند بخشی از بار را تحویل بگیرد، ولی ظرفیت کشتیها و تجهیزات تخلیه آن با بنادر جنوبی قابل مقایسه نیست. این تصویر، مسئله واقعی تجارت ایران در زمان اختلال تنگه هرمز است؛ کشوری که برای ادامه تجارت به مسیرهای جایگزین نیاز دارد، اما همه مسیرهای جایگزینش از روز اول برای چنین حجمی از بار ساخته نشدهاند.
تنگه هرمز را معمولاً با نفت میشناسند. تصویر نفتکشهایی که از این آبراه عبور میکنند، آنقدر در اخبار تکرار شده که گاهی بخش دیگری از ماجرا فراموش میشود: کشتیهای حامل مواد اولیه، خوراک کارخانهها، تجهیزات صنعتی و کالاهای مصرفی هم از همین مسیر عبور میکنند. هر اختلالی در رفتوآمد دریایی، فقط درآمد نفتی را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ میتواند برنامه تولید کارخانه، زمان تحویل کالا و هزینه واردات را هم تغییر دهد.
گزارش الجزیره در ۵ مهر ۱۴۰۵، تصویری از همین فشار بر مسیرهای جایگزین ارائه کرده است. در این گزارش، از افزایش توجه ایران به بنادر دریای خزر و مسیرهای زمینی صحبت شده؛ مسیری که کالا را از چین به قزاقستان، سپس بندر آکتائو و بعد از راه دریا به بنادر شمالی ایران میرساند. این مسیر روی نقشه قابل استفاده است، اما سؤال اصلی این است که چند کشتی، با چه ظرفیتی و در چه بازه زمانی میتوانند بار مورد نیاز کشور را از آن عبور دهند؟
شمال ایران چقدر ظرفیت دارد؟
بندر امیرآباد، انزلی، نوشهر و کاسپین هر کدام بخشی از ظرفیت تجاری شمال کشور را در اختیار دارند. این بنادر برای تجارت با روسیه و کشورهای ساحلی خزر اهمیت دارند و میتوانند بخشی از کالاهایی را که از مسیر شمال وارد میشوند، تخلیه کنند. اما دریای خزر با آبهای آزاد تفاوت دارد. کشتیهای فعال در این دریا محدودیت ابعاد و ظرفیت دارند و نمیتوان انتظار داشت ناوگان خزر همان حجمی را جابهجا کند که کشتیهای بزرگ در بنادر جنوبی حمل میکنند.
یک مشکل دیگر هم به خود دریا مربوط است. کاهش سطح آب خزر، در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای بندری و کشتیرانی تبدیل شده است. دبیرکل انجمن کشتیرانی ایران در گفتوگو با الجزیره، از کاهش ظرفیت پذیرش برخی بنادر شمالی سخن گفته و توضیح داده است که شناورهایی که پیشتر با ظرفیت حدود ۶ هزار تن امکان پهلوگیری داشتند، در بعضی شرایط با محدودیت بیشتری روبهرو شدهاند و ظرفیت عملی آنها به حدود ۴ هزار تن رسیده است.
این ارقام برای یک مسیر تجاری منطقهای قابل توجه است، اما وقتی پای جابهجایی گسترده کالا به میان میآید، تصویر متفاوت میشود. اگر قرار باشد بخشی از بار بنادر جنوبی به شمال منتقل شود، باید تعداد شناورها، ظرفیت انبارها، تجهیزات تخلیه و بارگیری و شبکه حملونقل پس از بندر افزایش پیدا کند. کشتی که در بندر پهلو میگیرد، پایان مسیر نیست؛ کالا باید از اسکله خارج شود و با کامیون یا قطار به مقصد برسد.
از این زاویه، بنادر شمالی را باید یک مسیر مکمل دانست، نه جایگزین بندرعباس و دیگر بنادر جنوبی. استفاده بیشتر از این بنادر میتواند فشار را از روی مسیرهای جنوبی بردارد، اما ظرفیت جغرافیایی خزر اجازه نمیدهد تمام تجارت دریایی کشور به آن منتقل شود.
راهآهنی که هنوز جای خالیاش دیده میشود
در میان پروژههای حملونقل شمال کشور، راهآهن رشت ـ آستارا یکی از مهمترین حلقههای ناتمام است. این خط قرار است شبکه ریلی ایران را به جمهوری آذربایجان و روسیه متصل کند و مسیر غربی کریدور شمال ـ جنوب را کاملتر سازد. اهمیت این پروژه در زمان عادی هم روشن است؛ در روزهایی که مسیرهای دریایی با مشکل روبهرو میشوند، اهمیت آن دوچندان خواهد شد.
با تکمیل این مسیر، امکان انتقال بار از بنادر جنوبی به سمت شمال و همچنین جابهجایی کالاهای واردشده از خزر به شبکه ریلی کشور فراهمتر میشود. قطار برای حمل بارهای حجیم در مسیرهای طولانی مزیت دارد و میتواند بخشی از فشار کامیونها را کاهش دهد. اما تا وقتی این خط تکمیل نشده، بخش مهمی از ظرفیت بالقوه کریدور شمال ـ جنوب در اختیار شبکه جادهای باقی میماند.
مسئله فقط ریلگذاری نیست. پایانههای بار، واگن، تجهیزات تخلیه، برنامه حرکت قطارها و هماهنگی گمرکی با کشورهای همسایه باید همزمان آماده باشند. اگر قطار به مرز برسد و برای تخلیه یا عبور معطل بماند، مزیت سرعت و هزینه آن از بین میرود. کریدور زمانی معنا پیدا میکند که تمام اجزای آن با هم کار کنند؛ نه اینکه یک خط آهن افتتاح شود و بقیه زنجیره همچنان با ظرفیت محدود فعالیت کند.
صف کامیونها؛ مسیر جایگزین هم بیدردسر نیست
برای فهمیدن محدودیت حملونقل زمینی، لازم نیست سراغ محاسبات پیچیده رفت. کافی است به گزارش الجزیره درباره گذرگاه نوردوز نگاه کنیم. این رسانه در ۵ مهر ۱۴۰۵ از صفی شامل حدود ۱۸۰۰ کامیون در این گذرگاه خبر داد. در همان گزارش، از انتظار ۱۰ تا ۱۵ روزه در برخی پایانههای مرزی نیز صحبت شده است.
وقتی یک کامیون چند روز در مرز متوقف میماند، فقط زمان از دست نمیرود. هزینه راننده، سوخت، نگهداری خودرو، بیمه و توقف محموله روی قیمت تمامشده کالا اثر میگذارد. برای کارخانهای که منتظر قطعه یا ماده اولیه است، تأخیر در تحویل میتواند به توقف خط تولید منجر شود. برای کالای مصرفی هم افزایش هزینه حمل، سرانجام در قیمت بازار دیده میشود.
ترکیه و پاکستان از جمله مسیرهایی هستند که میتوانند بخشی از تجارت ایران را پوشش دهند. گزارش سازمان خوشه لجستیک در ۴ خرداد ۱۴۰۵، مسیرهای زمینی متصل به بنادر کراچی، گوادر و پورتقاسم پاکستان و همچنین مسیرهای جادهای ترکیه به ایران را بررسی کرده است. این مسیرها برای بخشی از کالاها قابل استفادهاند، اما ظرفیت آنها به تعداد کامیونها، وضعیت جادهها، مقررات مرزی و سرعت تشریفات گمرکی وابسته است.
افزایش ناگهانی بار، بدون توسعه این زیرساختها، فقط صفهای طولانیتری ایجاد میکند. مسیر زمینی میتواند یک راه نجات برای برخی محمولهها باشد، اما قرار نیست کشتیهای بزرگ را با هزاران کامیون جایگزین کند.

هرمز را نمیشود با چند مسیر زمینی جایگزین کرد
در بحث مسیرهای جایگزین، باید میان تجارت کالا و صادرات انرژی تفاوت گذاشت. انتقال قطعات صنعتی، مواد اولیه یا کالاهای مصرفی از مسیر خزر و مرزهای زمینی امکانپذیر است؛ اما جابهجایی حجم عظیم نفت و گاز داستان دیگری دارد. یک نفتکش بزرگ میتواند میلیونها بشکه نفت حمل کند. انتقال همین حجم با کامیون یا قطار به ناوگان و زیرساختی نیاز دارد که در عمل جایگزین ناوگان دریایی نمیشود.
سازمان تجارت جهانی در بررسی پیامدهای اختلال تنگه هرمز به استفاده شرکتهای کشتیرانی از راهکارهای چندوجهی اشاره کرده است؛ یعنی کالا در یک بندر تخلیه شود و ادامه مسیر را با قطار یا کامیون طی کند. این روش میتواند بخشی از تجارت را زنده نگه دارد، اما معمولاً هزینه و زمان بیشتری به حمل اضافه میکند و برای همه محمولهها اقتصادی نیست.
گزارش مؤسسه مطالعات بینالمللی و امنیتی آلمان در ۵ آبان ۱۴۰۵ نیز به تلاش کشورهای منطقه برای متنوعکردن مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به گلوگاههای محدود پرداخته است. این موضوع فقط مسئله ایران نیست؛ کشورهای منطقه هم میدانند اتکا به یک مسیر اصلی، در زمان بحران میتواند تجارت و اقتصادشان را با مشکل روبهرو کند.
توسعه بنادر شمالی و تکمیل راهآهن رشت ـ آستارا نباید فقط در روزهای بحران به یاد آورده شود. این زیرساختها باید در روزهای عادی هم فعال باشند تا در زمان اختلال، شبکه حملونقل کشور از صفر شروع نکند. مسیر جایگزین وقتی ارزش دارد که پیش از بحران ظرفیت آن ساخته شده باشد، قراردادهای حملونقل برقرار باشد و کالا بتواند بدون معطلی از بندر تا مقصد حرکت کند.
تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین مسیرهای تجارت و انرژی ایران باقی میماند و هیچ بندر شمالی یا گذرگاه زمینی نمیتواند جای آن را بهطور کامل بگیرد. اما میتوان کاری کرد که اختلال در این آبراه، تمام تجارت کشور را زمینگیر نکند. پرسش جدی اینجاست: از ظرفیتهایی که سالها درباره آنها صحبت شده، کدامیک امروز واقعاً آمادهاند؟ پاسخ این سؤال را نه در نقشه کریدورها، بلکه در ظرفیت واقعی بندرها، تعداد قطارها، زمان توقف کامیونها و هزینهای که واردکننده برای رساندن کالا به مقصد میپردازد، باید پیدا کرد.
شاید بهتر باشد این سوال را از خانم وزیر راه بپرسیم ...
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید

نظرات بینندگان
هر استان مایحتاج خودشو تامین کنه ماشین فرسته کشورها کالا بیاره
۱۳ ساله روسیه رو بزای ۱۶۰ کیلومتر راه اهن سر کار گذاشتیم تازه روسیه میگه کن پولش رو میدم ولی مگه غرب گدا ها و کاسبان تحریم میذارن
برادران روس قرار بود این راه آهن رو بکشن پس چی شد ؟؟!!
نظر حاج حسین شریعتمداری را جویا می شدید
از نظر تو تسلیم بشیم همه چی حله، ؟
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.