قلعه تاریخی آل‌علی زیر بار بی‌توجهی فرو می‌ریزد/میراث فرهنگی هرمزگان کجاست؟

به گزارش خبرنگار تابناک در استان هرمزگان، امین سالاری-بندرلنگه؛ دو مورد ریزش در جریان بارندگی‌های اخیر، بار دیگر وضعیت نگران‌کننده قلعه تاریخی آل‌علی در روستای کلات بخش شیبکوه شهرستان بندرلنگه را آشکار کرده است؛ بنایی که سال‌هاست با فرسودگی و نبود رسیدگی مؤثر مواجه است و هر بارندگی می‌تواند بخش دیگری از آن را در معرض تخریب قرار دهد.

قلعه آل‌علی از بناهای تاریخی دوره قاجار است که به دستور شیخ صالح بن شیخ محمد آل‌علی، از حاکمان منطقه چارک، ساخته شده است؛ روستای کلات در گذشته مرکز حکومت خاندان آل‌علی بوده و بخش گسترده‌ای از منطقه شیبکوه تحت نفوذ این خاندان اداره می‌شده است.

این مجموعه صرفاً یک بنای قدیمی نیست بلکه بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی منطقه شیبکوه به شمار می‌رود، وجود زیرزمینی که در روایت‌های محلی از آن به‌عنوان زندان یاد می‌شود و همچنین موقعیت مرتفع قلعه با چشم‌اندازی مشرف به دریا از ویژگی‌های تاریخی و معماری این مجموعه است.

بر اساس روایت‌های محلی سکونت در قلعه تا دوره پهلوی دوم ادامه داشته و پس از آن بخش‌هایی از مجموعه به‌تدریج تخلیه و رها شده است، تعدادی از خانه‌های تاریخی اطراف قلعه نیز به دلیل شرایط مالکیت خصوصی و نبود رسیدگی مؤثر در وضعیت فرسودگی قرار دارند.

هشدار سال ۱۴۰۱؛ پس از اعلام آسیب‌دیدگی چه اقدامی انجام شد؟

نگرانی درباره وضعیت قلعه آل‌علی موضوع تازه‌ای نیست، چهارم تیرماه ۱۴۰۱ پس از وقوع زمین‌لرزه ۵.۶ ریشتری در محدوده چارک، معاون وقت میراث فرهنگی هرمزگان از آسیب‌دیدگی حدود ۳۰ درصد این بنای تاریخی خبرداد.

در همان زمان مالکیت خصوصی به‌عنوان یکی از دلایل ثبت‌نشدن قلعه در فهرست آثار ملی مطرح شد؛ موضوعی که اکنون پس از گذشت چند سال همچنان نیازمند تعیین تکلیف و ارائه توضیح رسمی از سوی متولیان میراث فرهنگی است.

پرسش اساسی اینجاست که پس از اعلام آسیب‌دیدگی گسترده قلعه در سال ۱۴۰۱، چه اقدامات حفاظتی برای جلوگیری از تخریب بیشتر آن انجام شده است؟ آیا وضعیت سازه به‌صورت مستمر مورد بررسی کارشناسی قرار گرفته و برای مرمت بخش‌های آسیب‌دیده اعتباری اختصاص یافته است؟

دو مورد ریزش در بارندگی‌های اخیر نشان می‌دهد که وضعیت سازه نیازمند بررسی فوری کارشناسان مرمت است؛ نفوذ آب به دیوارهای فرسوده، تضعیف ملات و مصالح و استمرار رطوبت می‌تواند زمینه‌ساز ریزش بخش‌های بیشتری از بنا شود. ازاین‌رو انجام اقدامات اضطراری برای تثبیت سازه و جلوگیری از گسترش آسیب‌ها ضرورت دارد.

اداره میراث فرهنگی بندرلنگه با چه امکاناتی فعالیت می‌کند؟

وضعیت قلعه آل‌علی را نمی‌توان جدا از شرایط اداره میراث فرهنگی شهرستان بندرلنگه بررسی کرد، این اداره برای رسیدگی به آثار تاریخی و ظرفیت‌های گردشگری شهرستان با کمبود جدی نیروی انسانی مواجه است.

بر اساس اطلاعات موجود این مجموعه عملاً یک کارشناس گردشگری که به‌تازگی استخدام شده و یک نیروی یگان حفاظت در اختیار دارد؛ همچنین شهرستان از ساختار مدیریتی مستقل و متناسب با گستردگی جغرافیایی و شمار آثار تاریخی خود برخوردار نیست.

با چنین امکانات محدودی نظارت مستمر بر قلعه‌ها، خانه‌های تاریخی، محوطه‌های باستانی و آثار پراکنده در بخش‌های مختلف شهرستان چگونه امکان‌پذیر است؟.

اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هرمزگان باید توضیح دهد چرا شهرستانی با چنین پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های ارزشمند همچنان از ساختار مدیریتی و نیروی انسانی متناسب برخوردار نیست.

کمبود اعتبار و نیروی انسانی واقعیتی است که نمی‌توان نادیده گرفت؛ اما این کمبودها نباید به توجیهی دائمی برای استمرار وضعیت موجود تبدیل شوند، حفاظت از میراث تاریخی مسئولیتی است که نمی‌توان آن را به گذر زمان، شرایط جوی یا مالکان خصوصی واگذار کرد.

ثبت ملی بدون حفاظت کافی نیست

مشکل میراث تاریخی بندرلنگه تنها به قلعه آل‌علی محدود نمی‌شود؛ خانه‌های تاریخی واحدی و هودی نیز با وجود ثبت در فهرست آثار ملی، با مشکلات نگهداری و فرسودگی مواجه‌اند.

این وضعیت نشان می‌دهد ثبت ملی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده بقای یک اثر تاریخی باشد؛ ثبت یک بنا باید با برنامه مرمت، نگهداری مستمر، تأمین اعتبار و نظارت کارشناسی همراه شود در غیر این صورت حتی آثار ثبت‌شده نیز از خطر فرسودگی و تخریب در امان نخواهند بود.

از سوی دیگر درباره قلعه آل‌علی باید مشخص شود مالکیت خصوصی دقیقاً چه موانع قانونی یا اجرایی برای ثبت و حفاظت آن ایجاد کرده است، مالکیت خصوصی نباید به معنای پایان مسئولیت دستگاه‌های متولی در شناسایی و صیانت از یک اثر واجد ارزش تاریخی تلقی شود.

گزارش‌هایی از حفاری‌های غیرمجاز

در کنار فرسودگی بنا گزارش‌هایی از حفاری‌های غیرمجاز در محدوده قلعه و ارتفاعات اطراف آن نیز مطرح شده است، این گزارش‌ها نیازمند بررسی میدانی و اعلام نظر رسمی میراث فرهنگی است.

در صورت تأیید، حفاری‌های غیرمجاز می‌تواند به شواهد و لایه‌های تاریخی منطقه آسیب وارد کند؛ موضوعی که ضرورت حضور مستمر و نظارت جدی یگان حفاظت میراث فرهنگی را دوچندان می‌کند.

ظرفیت گردشگری در سایه بی‌توجهی

کلات علاوه بر پیشینه تاریخی از موقعیت طبیعی ارزشمندی برخوردار است؛ همجواری ارتفاعات صخره‌ای با دریا، سواحل زیبا و چشم‌اندازهای طبیعی این محدوده را به یکی از ظرفیت‌های قابل توجه گردشگری بخش شیبکوه تبدیل کرده است.

مسیر بندرچارک تا نخیلو نیز از نظر جاذبه‌های طبیعی و گردشگری اهمیت دارد؛ با این حال وضعیت نامناسب راه مواصلاتی این مسیر دسترسی به بخشی از این ظرفیت‌ها را دشوار کرده است.

حفظ قلعه آل‌علی و معرفی آن در کنار جاذبه‌های طبیعی منطقه می‌تواند به شکل‌گیری یک مسیر گردشگری تاریخی و طبیعی در شیبکوه کمک کند؛ اما پیش از هرگونه برنامه‌ریزی گردشگری باید خود این اثر تاریخی از خطر تخریب نجات پیدا کند، نمی‌توان از ظرفیت‌های گردشگری منطقه سخن گفت اما در برابر نابودی یکی از مهم‌ترین نشانه‌های هویت تاریخی آن بی‌تفاوت ماند.

میراث فرهنگی هرمزگان پاسخ دهد

اکنون انتظار می‌رود اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هرمزگان ضمن اعزام کارشناسان برای بررسی دو مورد ریزش اخیر گزارش فنی وضعیت سازه را تهیه و منتشر کند و اقدامات لازم برای مرمت اضطراری و جلوگیری از تخریب بیشتر قلعه را در دستور کار قرار دهد.

تعیین تکلیف وضعیت مالکیت و ثبت ملی، بررسی گزارش‌های حفاری غیرمجاز، تقویت نیروی انسانی اداره میراث فرهنگی بندرلنگه و تدوین برنامه حفاظتی برای آثار تاریخی شهرستان نیز از مطالبات جدی در این زمینه است.

قلعه آل‌علی کلات بخشی از تاریخ شیبکوه است؛ تاریخی که امروز در برابر بارندگی، فرسودگی و نبود حفاظت مؤثر آسیب‌پذیر شده است، دو بار ریزش در یک دوره بارندگی باید برای متولیان میراث فرهنگی زنگ خطر باشد چراکه نمی‌توان هر بار پس از تخریب بخشی از یک بنای تاریخی درباره ارزش و قدمت آن سخن گفت اما پیش از وقوع حادثه برای حفاظت از آن اقدام مؤثری انجام نداد.

اکنون مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هرمزگان باید به یک مطالبه روشن پاسخ دهد قلعه آل‌علی از سال ۱۴۰۱ تاکنون چه سهمی از برنامه‌های حفاظتی این اداره کل داشته است و چرا با وجود هشدارهای مکرر درباره وضعیت آن هنوز خطر تخریب این بنای تاریخی برطرف نشده است.