فیزیکدان برکلی در راهروهای قدرت فرهنگی جمهوری اسلامی
تک نگاری/ مهدی گلشنی که بود؟ از فیزیک دانشگاه برکلی تا جدال با عبدالکریم سروش
خبر درگذشت دکتر مهدی گلشنی در سیام آبان ۱۴۰۵، پایان زندگی یکی از چهرههای متفاوت و بحثبرانگیز دانشگاهی ایران بود؛ فیزیکدانی که مسیر حرفهای خود را با مطالعه ذرات بنیادی و تدریس فیزیک آغاز کرد، اما بهتدریج به یکی از شناختهشدهترین مدافعان گفتوگوی علم و دین و از چهرههای اثرگذار در سیاستگذاری علمی و فرهنگی جمهوری اسلامی تبدیل شد.

از اصفهان تا برکلی؛ مسیری که به شریف رسید
مهدی گلشنی اول بهمن ۱۳۱۷ در اصفهان به دنیا آمد؛ شهری که در شکلگیری علایق فرهنگی و فکری او بیتأثیر نبود. برخلاف تصویری که از یک فیزیکدان صرفاً غرق در فرمولها و محاسبات به ذهن میآید، گلشنی از نوجوانی به ادبیات، زبان عربی، منطق و فلسفه علاقه داشت. در روایتهای زندگینامهای او، از پدرش حاج محمدتقی گلشنی نیز بهعنوان نخستین آموزگار جدیاش یاد شده است؛ مردی که با وجود آنکه حرفهاش معلمی نبود، در آموزش فرزندش نقش مهمی ایفا کرد.
یکی از خاطرات دوران دبیرستانش به پاییز ۱۳۳۲ و ماههای پس از کودتای ۲۸ مرداد بازمیگردد. به روایت خود او، در کلاس انشا، یکی از دانشآموزان به محمد مصدق ناسزا گفته بود و گلشنی به این رفتار اعتراض کرده بود. معلم از او خواسته بود در جلسه بعد انشایی در ستایش شاه بخواند؛ گلشنی هم به گفته خودش انشایی طولانی نوشت و آنقدر خواندن آن را ادامه داد که فرصت به پایان رسید. این ماجرا به برخورد مدرسه با او انجامید و سرانجام با وساطت امامجمعه اصفهان خاتمه یافت. این خاطره، فارغ از آنکه تمام جزئیاتش را باید در کنار اسناد و روایتهای دیگر سنجید، تصویری از جوانی ارائه میدهد که از همان سالها به مسائل سیاسی و فضای فکری پیرامون خود بیاعتنا نبود.
گلشنی پس از پایان تحصیلات متوسطه به تهران رفت و در سال ۱۳۳۹ مدرک کارشناسی فیزیک را از دانشگاه تهران گرفت. استعداد تحصیلیاش راه او را برای ادامه تحصیل در آمریکا هموار کرد و در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، به تحصیل در فیزیک پرداخت. او در سال ۱۳۴۸ دکترای خود را گرفت و در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت؛ بازگشتی که مسیر حرفهایاش را به دانشگاه صنعتی آریامهر، یعنی دانشگاه صنعتی شریف امروز، پیوند زد. در آن زمان، دانشگاه آریامهر از مراکز مهم آموزش مهندسی و علوم پایه در ایران بود و گلشنی در سالهای بعد، بخش مهمی از فعالیت علمی و مدیریتی خود را در همین دانشگاه پیش برد.
او در سالهای ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴ ریاست دانشکده فیزیک را بر عهده داشت و در دوره نخست فعالیتش برای گسترش آموزش تحصیلات تکمیلی و تقویت جایگاه فیزیک بنیادی تلاش کرد. پس از انقلاب نیز بار دیگر در فاصله سالهای ۱۳۶۶ تا ۱۳۶۸ به ریاست دانشکده فیزیک رسید. در کنار تدریس و پژوهش، مشارکت در راهاندازی دورههای تحصیلات تکمیلی و توسعه آموزش فیزیک از بخشهای کمتر جداشدنی کارنامه اوست. ترجمه کتاب شناختهشده فیزیک هالیدی و رزنیک با همکاری همکارش، از جمله آثاری بود که در فضای آموزش دانشگاهی ایران مورد استفاده قرار گرفت؛ هرچند شهرت او بعدها بیش از آنکه به ترجمه کتابهای درسی وابسته باشد، با مباحث فلسفه علم و نسبت علم و دین گره خورد.
انقلاب فرهنگی و ورود به سیاستگذاری علمی
انقلاب ۱۳۵۷ برای گلشنی فقط تغییر نظام سیاسی نبود؛ دانشگاه نیز در کانون تحولات و مناقشات پس از انقلاب قرار گرفت. او در سالهای نخست پس از انقلاب در ساختارهای مرتبط با بازگشایی و بازسازی دانشگاهها حضور یافت. در روایت شخصیاش، مسئولیت ریاست گروه علوم پایه در ستاد انقلاب فرهنگی را بر عهده داشت و از مشارکت خود در تدوین برخی آییننامههای مربوط به پذیرش استاد و دانشجو سخن گفته است. این روایت را باید از عضویت در ستاد اولیه هفتنفره انقلاب فرهنگی تفکیک کرد؛ نام گلشنی در فهرست اعضای آن ستاد اولیه که در خرداد ۱۳۵۹ اعلام شد، قرار نداشت و آنچه او دربارهاش صحبت میکند به فعالیت در گروهها و کمیتههای تخصصی مربوط است.
گلشنی در گفتوگوی برنامه «شوکران» از همکاری با آیتالله ربانی املشی در تدوین آییننامهها یاد کرد و گفت در برابر پیشنهادهایی که میتوانست به حذف دانشآموزان به دلیل گرایش سیاسی آنان در سنین پایین منجر شود، موضع مخالف داشته است. او همچنین توضیح داد که در سال ۱۳۶۰، در اعتراض به برخی تصمیمات مربوط به آموزشوپرورش و تربیت معلم، از مسئولیت خود کنارهگیری کرده است. این بخش از کارنامه او اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد حضورش در ساختارهای پس از انقلاب را نباید به همراهی بیچونوچرا با تمام تصمیمات آن دوره فروکاست؛ البته برای داوری قطعی درباره جزئیات این اختلافها، صورتجلسات و اسناد اداری آن سالها اهمیت تعیینکننده دارند و روایت شخصی او بهتنهایی جای آنها را نمیگیرد.

در سال ۱۳۶۹ با تأسیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، گلشنی به عضویت پیوسته آن درآمد و ریاست گروه علوم پایه فرهنگستان را برای یک دهه، از ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۹، بر عهده گرفت. در همان سالها مسئولیتهایی در حوزه برنامهریزی علوم پایه نیز داشت. این جایگاهها او را از محیط محدود یک دانشکده فراتر برد و به یکی از چهرههای حاضر در تصمیمسازیهای علمی کشور تبدیل کرد؛ موقعیتی که بعدها با ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و عضویت در شورای عالی انقلاب فرهنگی گسترش یافت.
گلشنی از سال ۱۳۷۲ ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی را بر عهده گرفت و حدود پانزده سال در این جایگاه ماند. درباره سال دقیق پایان مسئولیت او در برخی زندگینامهها اختلاف جزئی دیده میشود و سالهای ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ هر دو ذکر شدهاند. اهمیت این دوره فقط در طول مدت مدیریت نبود؛ حضور یک فیزیکدان در رأس یکی از مهمترین نهادهای پژوهشی علوم انسانی کشور، با دغدغه فکری او درباره نسبت علوم طبیعی و علوم انسانی ارتباط داشت. گلشنی معتقد بود علوم انسانی ایران از ضعف مبانی نظری، ترجمهزدگی و کمتوجهی به پرسشهای بنیادین رنج میبرد و نمیتوان بدون تأمل درباره مبانی فلسفی علم، از پیشرفت علمی سخن گفت.
یکی از نقاط عطف کارنامه او در همین مسیر، تأسیس گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۳۷۴ بود؛ نهادی که از نخستین مراکز دانشگاهی کشور برای آموزش سازمانیافته فلسفه علم به شمار میرفت. گلشنی سالها مدیریت این گروه را بر عهده داشت و در شکلگیری دورههای کارشناسی ارشد و دکتری آن نقش محوری ایفا کرد. برای او فلسفه علم موضوعی حاشیهای در کنار فیزیک نبود؛ معتقد بود دانشمند باید درباره پیشفرضهای نظری، حدود روش تجربی و تصویری که علم از جهان ارائه میکند نیز بیندیشد. از همین منظر با پوزیتیویسم و تلقیهایی که علم را به مشاهده و تجربه حسی محدود میکنند، مخالفت میکرد.
این نگاه در آثار او نیز بازتاب داشت. کتاب «تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر» و سپس «از علم سکولار تا علم دینی» از جمله آثاری بودند که جایگاه او را در مباحث فلسفه علم و گفتوگوی علم و دین تثبیت کردند. در کتاب دوم، که در سال ۱۳۷۷ منتشر شد، گلشنی به این ایده پرداخت که علم تجربی در خلأ شکل نمیگیرد و پیشفرضهای متافیزیکی و جهانبینی دانشمند میتوانند در جهتگیری و تفسیر او از یافتههای علمی اثر بگذارند. از نظر او، اسلامیسازی علم صرفاً افزودن آیات و روایات به کتابهای درسی یا تغییر واژگان علمی نبود؛ بحث بر سر مبانی معرفتی، غایات علم و نسبت شناخت علمی با تصویری بود که انسان از جهان و جایگاه خود در آن دارد. موافقان این رویکرد، آن را تلاشی برای عبور از نگاه تقلیلگرایانه به علم میدانستند؛ منتقدان نیز میپرسیدند چگونه میتوان مرز میان پژوهش علمی و پیشفرضهای اعتقادی را حفظ کرد و آیا این رویکرد در عمل به محدود شدن استقلال علمی نمیانجامد.
گلشنی و سروش؛ اختلافی فراتر از یک نزاع شخصی
شاید هیچ موضوعی به اندازه اختلاف گلشنی با عبدالکریم سروش، نام او را وارد بحثهای عمومی روشنفکری و دانشگاهی نکرده باشد. این اختلاف را نمیتوان صرفاً به یک مشاجره شخصی یا رقابت بر سر مدیریت یک گروه دانشگاهی تقلیل داد؛ دو طرف از دو تلقی متفاوت درباره علم، دین و نسبت معرفت با جهانبینی دفاع میکردند. سروش در آثار و گفتارهای خود بر ضرورت تفکیک حوزههای معرفتی تأکید داشت، در حالی که گلشنی معتقد بود علم تجربی از مبانی فلسفی و پیشفرضهای متافیزیکی جدا نیست و نمیتوان آن را کاملاً مستقل از جهانبینی دانست.
اما این اختلاف نظری در دانشگاه شریف صورت اجرایی و مدیریتی نیز پیدا کرد. در روایت گلشنی، سروش که در مقطعی ریاست گروه فلسفه علم را بر عهده داشت، در جلسات رؤسای گروهها شرکت نمیکرد و اختلاف بر سر اداره گروه بالا گرفت. گلشنی از او خواست از مسئولیت کنار برود و علیآبادی جایگزین او شد. در ادامه، موضوع غیبت طولانی سروش در خارج از کشور نیز مطرح شد. گلشنی در گفتوگوی برنامه «شوکران» توضیح داد که درباره غیبت حدود یازدهماهه سروش به وزیر علوم وقت، هاشمی گلپایگانی، نامه نوشته و نسبت به ادامه همکاری او اعتراض کرده است. او در همان گفتوگو تأکید کرد که شخصاً حکم قطع همکاری را صادر نکرده، اما پیگیری و مخالفت خود با بازگشت سروش را انکار نکرد.
در سوی دیگر، سروش در گفتوگوها و نوشتههایش از رفتار مدیریتی گلشنی انتقاد کرد و اختلاف را در بستر مناقشه بر سر اسلامیسازی علوم و استقلال دانشگاهی قرار داد. او در گفتوگویی که در ماهنامه «لوح» در سال ۱۳۷۸ منتشر شد، با رویکرد گلشنی به پالایش و اسلامیسازی علوم انسانی مخالفت کرد و تعبیر تند «اسید اسلامیسازی» را به کار برد. این تعبیر نشان میداد که اختلاف از سطح تفاوت سلیقه علمی فراتر رفته و به نزاعی درباره حدود مداخله جهانبینی دینی در دانش و دانشگاه تبدیل شده است.
منتقد ساختار رسمی، از درون ساختار رسمی
گلشنی از سال ۱۳۷۵ به عضویت شورای عالی انقلاب فرهنگی درآمد و نزدیک به ۲۵ سال در این شورا حضور داشت. این مدت طولانی، او را در شمار چهرههای باسابقه این نهاد قرار میداد؛ نهادی که در سیاستگذاری آموزش عالی، علوم انسانی و فرهنگ نقش مهمی دارد. با این حال، عضویت در شورا به معنای تأیید همه تصمیمات آن نبود. گلشنی بارها از عملکرد نظام آموزش عالی، سیاستهای پژوهشی، وضعیت علوم انسانی و حتی شیوه اداره دانشگاهها انتقاد کرد. در سخنان او، شکایت از غلبه مقالهمحوری، سنجش کیفیت علمی با شاخصهای کمی، ضعف نظام ارتقای استادان و بیتوجهی به مسائل بنیادی علم تکرار میشد.
در بهمن ۱۳۹۶، سخنرانی او در دانشگاه صنعتی شریف با عنوان «آیا دانشگاه صنعتی شریف در جهت ارتقای علمی و فرهنگی حرکت میکند؟» بازتاب گستردهای یافت. گلشنی در این سخنرانی از وضع دانشگاه انتقاد کرد و به آنچه «فراردهی مغزها» مینامید پرداخت؛ یعنی وضعیتی که به اعتقاد او دانشگاه به جای حفظ و پرورش استعدادها، زمینه خروج نیروهای علمی را فراهم میکند. او همچنین به مقالهمحوری و خریدوفروش مقاله اعتراض داشت و معتقد بود نظام ارزیابی دانشگاهی، گاه تولید انبوه مقاله را جایگزین کیفیت پژوهش و حل مسائل واقعی کشور کرده است. روابط عمومی دانشگاه نیز در واکنش، توضیحاتی درباره عملکرد و شاخصهای علمی شریف منتشر کرد. این مناقشه نشان میداد گلشنی حتی در دانشگاهی که بخش عمده عمر حرفهایاش را در آن گذرانده بود، خود را مجاز به نقد ساختار مدیریتی میدانست.
چند ماه بعد، در سال ۱۳۹۷، بازنشستگی او از دانشگاه شریف و کنار رفتنش از مدیریت گروه فلسفه علم نیز به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل شد. برخی دانشجویان و استادان، این تصمیم را با انتقادهای او از مدیریت دانشگاه مرتبط دانستند؛ در مقابل، باید میان برداشتها و گمانهزنیهای آن زمان و اسناد رسمی مربوط به بازنشستگی تفکیک کرد. آنچه روشن است، پایان یافتن دوره طولانی مدیریت او بر گروهی بود که خود بنیان گذاشته بود؛ گروهی که در شکلگیری آموزش دانشگاهی فلسفه علم در ایران نقشی مهم داشت.
پرونده آرش اباذری در سال ۱۴۰۰ نیز بار دیگر بحث درباره شیوه مدیریت گلشنی و حدود تنوع فکری در گروه فلسفه علم را به میان آورد. اباذری که در تدریس برخی درسها با گروه همکاری داشت، متقاضی استخدام در دانشگاه بود، اما فرایند جذب او به نتیجه مثبت نرسید. منتقدان این اتفاق را با اختلافهای فکری و محدود شدن دیدگاههای متفاوت مرتبط دانستند. دانشگاه شریف در بیانیهای اعلام کرد اباذری هیچگاه عضو استخدامی دانشگاه نبوده و روند قانونی جذب او به استخدام منجر نشده است.
گلشنی در کنار فعالیتهای داخلی، ارتباطات علمی بینالمللی نیز داشت. از جمله در فعالیتهای مرتبط با انجمن بینالمللی علم و دین مشارکت کرد و در برنامه آموزشی علم و دین بنیاد تمپلتون جایزهای دریافت کرد؛ نکتهای که باید با دقت بیان شود، زیرا این جایزه با جایزه اصلی تمپلتون که به اشخاص برجسته در حوزه معنویت و علم اعطا میشود، یکی نیست. او همچنین در سال ۲۰۰۲ به عضویت آکادمی علوم جهان اسلام درآمد و در برخی دورهها در ارزیابی و داوری فعالیتهای علمی بینالمللی مشارکت داشت.
در فهرست آثار او، علاوه بر کتابهای تخصصی فیزیک، عنوانهایی چون «قرآن و علوم طبیعت» ، «علم و دین و معنویت در آستانه قرن بیستویکم» ، «خداباوری و دانشمندان معاصر غربی» و «علم و شبهعلم» دیده میشود. تنوع این آثار، همان ویژگی اصلی کارنامه فکری او را نشان میدهد: تلاش برای برقرار کردن ارتباط میان فیزیک نظری، فلسفه، الهیات و پرسشهای مربوط به معنای علم. این تلاش البته همواره با توافق روبهرو نبود و بعضی از دیدگاههای او درباره علم دینی و اسلامیسازی معرفت، نقدهای جدی برانگیخت؛ اما حتی منتقدان نیز نمیتوانند نقش او را در گسترش آموزش فلسفه علم در دانشگاههای ایران نادیده بگیرند.
میراث یک استاد مناقشهبرانگیز
مهدی گلشنی را نمیتوان فقط با عنوان استاد فیزیک معرفی کرد؛ همانطور که تقلیل او به یک مدیر فرهنگی یا چهرهای صرفاً سیاسی نیز تصویر دقیقی از زندگیاش به دست نمیدهد. او فیزیکدانی بود که به پرسشهای فلسفی علم علاقه داشت و این علاقه را به تأسیس یک نهاد دانشگاهی تبدیل کرد. در عین حال، به یکی از چهرههای حاضر در سیاستگذاری فرهنگی جمهوری اسلامی بدل شد و سالها در شورای عالی انقلاب فرهنگی و نهادهای علمی فعالیت کرد. از همین رو، کارنامهاش هم دستاوردهای آموزشی و پژوهشی دارد و هم مناقشههایی که درباره شیوه مدیریت و نسبت اندیشه دینی با استقلال دانشگاهی شکل گرفت.
اهمیت تاریخی گلشنی شاید بیش از هر چیز در همین پیوندهای گاه پرتنش باشد. او از یک سو با مقالهمحوری، سطحی شدن پژوهش و سیاستگذاریهای ناکارآمد علمی مخالفت میکرد و از سوی دیگر، خود در ساختارهای رسمی سیاستگذاری علم و فرهنگ مسئولیت داشت. از یک سو بر ضرورت حضور فلسفه و جهانبینی در فهم علم تأکید میکرد و از سوی دیگر با منتقدانی روبهرو بود که این رویکرد را تهدیدی برای استقلال معرفت علمی میدانستند. از یک سو در بنیانگذاری گروه فلسفه علم نقش داشت و از سوی دیگر، شیوه مدیریتیاش در همان گروه محل مناقشه قرار گرفت.
این تناقضها را نباید با ستایش بیچونوچرا یا محکومیت شتابزده از میان برداشت. کارنامه او نیازمند بررسی دقیق آثار علمی، اسناد مدیریتی، خاطرات همکاران و نقدهای مخالفان است. آنچه اکنون میتوان با اطمینان گفت این است که گلشنی در شکل دادن به یک حوزه دانشگاهی در ایران نقش مؤثری داشت و برای چند دهه، یکی از صداهای اصلی بحث درباره نسبت علم، فلسفه و دین بود. با درگذشت او، نه فقط یک استاد باسابقه فیزیک، بلکه یکی از چهرههایی از میان رفت که بخش مهمی از مناقشات فکری و سیاستگذاری علمی ایران معاصر حول دیدگاهها و عملکرد او شکل گرفته بود. داوری نهایی درباره میراثش، بیش از هر چیز به بازخوانی منصفانه همین آثار، دستاوردها و اختلافها وابسته است.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.