ادعای تکاندهنده درباره جاسوسی آژانس برای اسرائیل
بررسی مواضع متقابل شورای حکام و ایران و روسیه و چین درباره بازرسی آژانس از سایتهای هستهای ایران؛ بیشترین بازرسیهای آژانس در میان کشورهای مختلف، از تأسیسات هستهای ایران انجام شده است.

به گزارش تابناک؛ نشست فصلی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی این هفته در حالی برگزار شد که پرونده هستهای ایران پس از نزدیک به دو سال جنگ و حملات نظامی مکرر به تأسیسات تحت پادمان به یکی از مبهمترین و در عین حال انفجاریترین مقاطع خود رسیده است. محور این نشست، گزارشی از رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بود که مطرح کرد نزدیک به ۱۸ ماه است اطلاعات دقیقی از ذخایر اورانیوم غنیشده ایران در دست ندارد و بهجز نیروگاه بوشهر، امکان بازرسی میدانی از هیچ تأسیسات اعلامشده دیگری را ندارد. گروسی گفت که بدون دسترسی به تأسیسات، آژانس نمیتواند تأیید کند که مواد هستهای ایران «از مصارف صلحآمیز منحرف نشدهاند». این گزارش، که به گفته او «نگرانی جدی از منظر اشاعه» ایجاد کرده، زمینهساز بحثهای دامنهدار در شورای حکام شد.
موضع ایران، روسیه و چین در برابر شورای حکام
در مقابل، ایران نهتنها گزارش گروسی را رد کرد، بلکه با یک ابتکار دیپلماتیک، ایران، روسیه و چین روز ۲۷ آبان بیانیهای مشترک در شورای حکام قرائت کردند که موضع تهران را به یک موضع سهجانبه تبدیل کرد. در این بیانیه، حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران «نقض منشور سازمان ملل» و «مختلکننده شرایط لازم برای راستیآزمایی» توصیف شد و تأکید شد که ازسرگیری کامل بازرسیها «تنها با توقف کامل اقدامات نظامی، رفع تمامی تهدیدها و ارائه تضمینهای معتبر مبنی بر عدم تکرار حملات» امکانپذیر است.
رضا نجفی، سفیر ایران در وین، نیز با اشاره به سکوت آژانس در قبال حملات آمریکا و اسرائیل، تصریح کرد که ایران «همکاری بیقیدوشرط و نامحدود» را نخواهد پذیرفت و هر درخواست بازرسی را «با در نظر گرفتن شرایط امنیتی و بهصورت موردی» بررسی میکند. این موضع، مبنای اصلی بنبست کنونی است؛ تهران میگوید تا وقتی جنگ و تهدید نظامی ادامه دارد، اجازه بازرسی نمیدهد و آژانس میگوید بدون بازرسی، نمیتواند ماهیت صلحآمیز برنامه را تأیید کند.
نقش مبهمگروسی
موضع اخیر رافائل گروسی بار دیگر نقدها را به سمت او روانه کرد. اویی که روزگاری علی لاریجانی در وصفش گفته بود: «جنگ که تمام شود، به حساب گروسی خواهیم رسید!» واقعیت این است که در سالهای اخیر بسیاری مطرح کردهاند که گروسی به جای آنکه موازین فنی را معیار گزارشهایش قرار دهد، سعی در راضینگهداشتن آمریکا دارد. دیدار چند سال پیش او با مقامات اسرائیل نیز این شائبه را به وجود آورد که او اطلاعات سایتهای هستهای ایران را در اختیار اسرائیل قرار داده است و برخی نیز گفتهاند اطلاعات مربوط به دانشمندان هستهای ایران را نیز گروسی به اسرائیلیها داده است؛
چنانکه لری جانسون، افسر پیشین سیا، نیز در افشاگریای مدعی شده که آژانس «نام و نشانی دانشمندان ایرانی را در اختیار موساد گذاشته است». گروسی حتی متهم به جاسوسی برای آمریکا و اسرائیل نیز میشود و گفته میشود او که با حمایت آمریکا دبیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی شد، حالا درصدد است تا با حمایت آمریکا، دبیرکل سازمان ملل شود. این ادعاها از سوی مقامهای ایرانی بهعنوان دلیل دیگری برای توقف همکاری با آژانس در شرایط کنونی مطرح میشود. او حالا رسما نامزد دبیرکلی سازمان ملل متحد است و گزارشها حاکی از آن است که دولت آمریکا از نامزدی او حمایت میکند؛ هرچند خود گروسی این موضوع که او نامزد آمریکا برای تصدی دبیرکلی سازمان ملل است را رد میکند.
شائبه درباره نقش غیرمستقیم شورای حکام در جنگ
شورای حکام به ریاست گروسی که وظیفه اصلیاش نظارت بر اجرای پادمانها و رسیدگی به عدمپایبندی است، در دو سال اخیر به بازیگری غیرمستقیم اما تأثیرگذار در معادلات جنگی تبدیل شده است. یک نمونه کلیدی، تصویب قطعنامهای ضدایرانی در ژوئن ۲۰۲۵ برابر با خرداد ۱۴۰۴ است که در حمایت از مواضع آمریکا و اروپا صادر شد و کمتر از ۲۴ ساعت پس از تصویب این قطعنامه، حملات نظامی اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران آغاز شد و در ادامه جنگ ۱۲ روزه آمریکا نیز به چند سایت هستهای ایران حمله کرد. برخی این توالی را تصادفی نمیدانند و آن را نشانهای از همراستایی شورای حکام با برنامهریزیهای نظامی آمریکا و اسرائیل تفسیر میکنند. از سوی دیگر، در جریان حملات گستردهتر بعدی، شورای حکام و آژانس در قبال بمباران تأسیسات تحت پادمان در سکوت کامل به سر بردند و هیچ قطعنامه محکومیتباری تصویب نکردند.
چرایی ممانعت ایران از بازرسی در دوران جنگ
موضع ایران در قبال عدم همکاری با آژانس تا پایان جنگ را میتوان در چارچوب یک راهبرد کلاسیک «ابهام» تحلیل کرد. تهران با مسدود کردن دسترسی بازرسان، هرگونه اطلاع دقیق از وضعیت ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی و تأسیسات خود را از دشمنانش دریغ میکند. این ابهام، محاسبات نظامی آمریکا و اسرائیل را پیچیده میکند؛ به نحوی اگر آنها ندانند چه مواد و تأسیساتی باقی مانده و در کجا قرار دارد، هزینه و ریسک هرگونه ماجراجویی بیشتر میشود. به تعبیر دیگر، ایران از ابهام بهعنوان یک سلاح بازدارنده در شرایطی که بازدارندگی متعارف تضعیف شده، استفاده میکند.
از طرفی ایران تصور میکند که ممکن است یکی از اهداف آژانس برای بازرسیدر مقطع کنونی یافتن اطلاعاتی درباره مکان اورانیوم غنیشده ایران باشد. از این جهت اجازه دسترسی آژانس به سایتهای هستهای در شرایطی که یکی از خواستههای اصلی آمریکا انهدام اورانیوم غنیشده ایران است، خاماندیشانه است. البته نمیتوان انکار کرد که اگر ایران اجازه بازرسی به آژانس را ندهد، خطر از سرگیری جنگ از سوی آمریکا و اسرائیل دوچندان میشود اما به هر روی میان این دو خطر ایران باید یکی را انتخاب میکرد که در حال حاضر سیاست ابهام و جلوگیری از ریسک اطلاعیافتن آژانس از محل اورانیوم غنیشده را انتخاب کرده است.
احتمال خروج ایران از انپیتی
در چنین شرایطی، بحث خروج ایران از پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای یا همان انپیتی از سوی برخی مطرح میشود. برخی نمایندگان مجلس آن را بهترین پاسخ به فشار حداکثری آمریکا میدانند و استدلال میکنند که خروج از انپیتی به پایان نظارتهای یکطرفه، جلوگیری از جاسوسی و بهانهتراشی برای تجاوز منجر میشود. از منظر حقوقی، ماده ۱۰ انپیتی به کشورهای عضو اجازه میدهد در صورت تشخیص «رویدادهای فوقالعاده» که منافع عالی ملی را تهدید میکند از پیمان خارج شوند و با این وصف ایران میتواند از انپیتی خارج شود؛ با این حال، پیامدهای راهبردی این اقدام میتواند سنگین باشد.
برخی تحلیلگران هشدار میدهند که خروج صرف از انپیتی، بدون توانمندی هستهای بالفعل، نهتنها بازدارندگی ایجاد نمیکند، بلکه سایه تهدیدها را سنگینتر ساخته و بهانه لازم را برای توجیه حمله اتمی طرف مقابل فراهم میآورد. از منظر بینالمللی، خروج از انپیتی میتواند به تشدید تحریمها و افزایش خطر برخورد نظامی منجر شود. همچنین همکاریهای هستهای غیرنظامی ایران، از جمله با روسیه در بوشهر با دشواری بیشتری روبهرو خواهد شد. در نهایت، ارزش بازدارنده تهدید به خروج، دقیقا در اجرا نشدن آن نهفته است؛ یعنی تهدید به خروج یک ابزار چانهزنی است اما اجرای آن میتواند تهران را از آخرین سنگر حقوقی و دیپلماتیک خود در برابر فشار بینالمللی محروم کند.
پرونده هستهای ایران اکنون در نقطهای ایستاده که در آن آژانس ناتوان از راستیآزمایی، ایران ناراضی از سکوت آژانس در برابر حملات است و به نظر میرسد گروسی نیز نه در پی حل مسئله هستهای ایران بلکه دنبال جایگاه بعدی خود در همراهی با آمریکاییهاست؛ از طرفی در ایران نیز بر سر مسئله خروج از انپیتی جمعبندی واحدی وجود ندارد. در این میان اما آنچه مسلم است، آن است که تا زمانی که منطق جنگ بر منطق راستیآزمایی غلبه دارد، هیچیک از این بازیگران بهسادگی از مواضع خود عقب نخواهند نشست و بحران هستهای ایران همچنان مسئلهای لاینحل باقی میماند.
نشانهای از همکاری گروسی با آمریکا و اسرائیل
بهنام سعیدی، دبیر اول کمیسیون امنیت ملی مجلس درباره مواضع شورای حکام و شخص رافائل گروسی به «هفت صبح» گفت: «رافائل گروسی در وهله نخست باید به وظایف خود بهعنوان مدیر یک نهاد بینالمللی عمل کند. او نباید به عاملی در دست آمریکا، رژیم صهیونیستی و برخی کشورهای دیگری تبدیل شود که واقعا به دنبال بیاعتبار کردن نهادهای بینالمللی هستند. گروسی باید به این پرسشها پاسخ دهد که وقتی مراکز هستهای ایران بمباران شدند، چه واکنشی نشان داد؟ آیا از عاملان این حملات شکایت کرد یا دستکم به این اقدام اعتراض کرد؟ سازمان انرژی اتمی و شورای حکام در واکنش به این حملات چه اقداماتی انجام دادند؟
مگر کشورهای عضو پیمان انپیتی نباید از حمایت آژانس برخوردار باشند؟ آژانس برای حمایت از ایران در برابر این حملات چه اقدامی انجام داد؟ آمریکا و اسرائیل برخلاف قواعد منشور ملل متحد، مقررات بینالمللی حاکم بر فعالیتهای هستهای و همچنین اصول انسانی به ایران حمله کردند، اما آژانس بینالمللی انرژی اتمی در قبال این حملات کوتاهی کرد. من معتقدم گروسی با طرح چنین مواضعی فرافکنی میکند و درصدد فرار رو به جلو است. او شایستگی مدیریت یک نهاد بینالمللی را ندارد. ایران تمام اقداماتی را که تاکنون انجام داده، بر اساس موازین و مقررات بینالمللی بوده است. از این منظر، ما معتقدیم این آژانس است که باید پاسخگو باشد. در واقع، این ایران است که از آژانس مطالبه دارد و میپرسد چرا این نهاد به وعدهها و وظایف خود در قبال کشورهای عضو آژانس و اعضای پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای عمل نکرده است».
گزارشهای آژانس زمینهساز حمله آمریکا به ایران
او در پاسخ به این پرسش که آیا آژانس مشغول تسهیل حملهای مجدد از سوی آمریکاست، مطرح کرد: «ما معتقدیم جنگ اخیر در پی طرح گزارههای نادرست از سوی آژانس و تحت تأثیر آمریکا و رژیم صهیونیستی آغاز شد. آژانس باید مشخص کند که برای انجام بازرسیها چه معیارهایی در نظر گرفته است و بر اساس چه ضوابطی درباره فعالیتهای هستهای ایران اظهارنظر میکند. این نهاد باید پیش از هر چیز به توصیهها و وظایف خود عمل کند. همچنین نهادهای بینالمللی باید آژانس را در قبال عملکردش پاسخگو کنند و کشورهای متجاوز نیز باید درباره اقدامات خود علیه ایران پاسخگو باشند.
موضع ایران در این زمینه نیز بر اساس اصول عزت، حکمت و مصلحت تعیین خواهد شد. ما بر این باوریم که یکی از عوامل زمینهساز جنگ اخیر، گزارشهای نادرست آژانس و بیتوجهی به مستندات و واقعیتهای موجود بوده است. آژانس با ارائه گزارشهایی که با واقعیتها و مستندات انطباق نداشت، تصویری وارونه از برنامه هستهای ایران ترسیم کرد و اینگونه وانمود ساخت که ایران در فعالیتهای هستهای خود شفافیت لازم را ندارد؛ در حالی که ایران همواره در مسیر استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای حرکت کرده است».
این نماینده مجلس همچنین بیان کرد: «گروسی به وظایف خود عمل نکرده و باید در این زمینه پاسخگو باشد. او باید در نهادهای بینالمللی حاضر شود و درباره عملکرد و تصمیمات خود توضیح دهد تا مشخص شود چه مسئولیت و نقشی در شکلگیری این وضعیت و بروز پیامدهای آن داشته است و تا چه اندازه در این زمینه مقصر بوده است. ایران نیز بر اساس تضمینهایی که دریافت میکند و با در نظر گرفتن رصد و ارزیابی تحولات و شرایط پیشرو، درباره نحوه تعامل خود با آژانس و تصمیمات آیندهاش در این زمینه تصمیمگیری خواهد کرد».
رویای دبیرکلی سازمان ملل
احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز درباره اینکه شخص گروسی در پرونده ایران چه اهدافی را دنبال میکند، به «هفت صبح» گفت: «رافائل گروسی علاقهمند است به مقام دبیرکلی سازمان ملل متحد برسد و برای تحقق این هدف، به حمایت آمریکا و اسرائیل نیاز دارد؛ به همین دلیل، باید رضایت این دو کشور را جلب کند و به آنها خوشخدمتی کند. یکی از راههای این خوشخدمتی، همکاری در زمینه بازرسی از تأسیسات هستهای ایران است. از آنجا که بازرسان آژانس نیز عمدتا غربی هستند، معمولا این نگرانی وجود دارد که آنها در عمل نقش جاسوس را برای آمریکا ایفا کنند».
هدف؛ یافتن اورانیوم غنیشده ایران
این نماینده مجلس در پاسخ به این پرسش که بازرسی آژانس در مقطع کنونی میتواند چه مخاطراتی داشته باشد، توضیح داد: «آمریکا به دنبال دستیابی به ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده ایران است. اینکه آمریکاییها میگویند از طریق ماهوارهها همهچیز را رصد میکنند، بیشتر یک شعار است و نمیتوان آن را مبنای ارزیابی دقیق از وضعیت موجود قرار داد. گروسی استدلال میکند که ایران به دلیل عضویت در انپیتی موظف است اجازه بازرسی از تأسیسات هستهای خود را بدهد اما پاسخ ما این است که شما تأسیسات هستهای ایران را هدف حمله قرار دادهاید و اکنون با چه منطقی خواهان بازرسی از آنها هستید؟
واقعیت این است که آمریکاییها به دنبال یافتن محل نگهداری همان ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده هستند و بازرسی، یکی از راههای اصلی دستیابی به اطلاعات درباره محل نگهداری این مواد است. از سوی دیگر، گروسی نیز میخواهد از طریق این اقدامات خود را مطرح کند و زمینه رسیدن به مقام دبیرکلی سازمان ملل متحد را فراهم کند. بنابراین، در تلاش است با خوشخدمتی به آمریکا و اسرائیل، حمایت آنها را به دست آورد».
تأثیر گزارشهای آژانس بر تصمیم آمریکا
او در پاسخ به پرسش دیگری مبنی بر آنکه آیا گزارشهای آژانس زمینهساز حمله آمریکا به ایران بوده است و حالا نیز گروسی در پی تکرار همان سناریو است، تشریح کرد: «آمریکا میخواهد از طریق پرونده هستهای بر ایران فشار بیاورد و این سیاست را نه امروز بلکه چند دهه است در دستور کار دارد. به نوعی مسئله هستهای برای آمریکا به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی تبدیل شده است. البته من تصور نمیکنم مواضع و گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأثیر مستقیمی بر تصمیمگیری برای آغاز جنگ داشته باشد. تصمیم به جنگ از سوی آمریکا گرفته شده بود.
آمریکاییها تصور میکردند میتوانند همان سناریویی را که در ونزوئلا دنبال کردند، در ایران نیز اجرا کنند اما چنین اتفاقی رخ نداد. حتی پس از شهادت رهبر ایران نیز کشور از هم نپاشید و ساختار سیاسی و اجرایی آن همچنان پابرجا ماند. ما بارها تأکید کردهایم که بیشترین بازرسیهای آژانس در میان کشورهای مختلف، از تأسیسات هستهای ایران انجام شده است.
با وجود این، نمیتوان گفت آژانس با هدف تسهیل جنگ وارد عمل شده یا نقش مستقیمی در تصمیم آمریکا برای آغاز جنگ داشته است زیرا آمریکا پیش از آن تصمیم خود را گرفته بود. در واقع، این تصور آمریکاییها از شرایط ایران بود که آنها را به چنین تصمیمی رساند. آمریکا ابهت و قدرت زیادی برای خود قائل بود و با همین تصور وارد جنگ شد اما در جریان جنگ متوجه شد که ساختارهای ایران همچنان پابرجا هستند و توان دفاعی کشور نیز همچنان فعال است و به مقابله ادامه میدهد. با این حال، به اعتقاد من، آژانس در مجموع به آمریکا کمک میکند».
اول ساخت بمب هستهای، بعد خروج از انپیتی
او درباره اینکه آیا ایران از انپیتی خارج میشود یا خیر، مطرح کرد: «نظر من این است که خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای انپیتی باید در راستای دستیابی به سلاح هستهای باشد. اگر قرار است از این پیمان خارج شویم، ابتدا باید سلاح هستهای را بسازیم و سپس از پیمان خارج شویم زیرا خروج از آن، بدون آنکه به سلاح هستهای دست پیدا کرده باشیم، فایدهای ندارد. به اعتقاد من، دکترین هستهای کشور باید تغییر کند و به نظر میرسد این تغییر در حال وقوع است.
چین و روسیه میخواهند ایران با احتیاط بیشتری رفتار کند اما از سوی دیگر، رفتار و سیاستهای اسرائیل و آمریکا ما را به سمتی سوق میدهد که به فکر ساخت بمب اتم باشیم. ترامپ نیز گفته است اگر ایران بمب اتم داشت، باید در برابر این کشور تسلیم میشدیم و به آن «بله قربان» میگفتیم. ما با نظارت آژانس مشکلی نداریم؛ اما اگر قرار باشد بازدارندگی کشور از طریق دستیابی به بمب هستهای تأمین شود، باید این موضوع را جدی بگیریم».
موضع میانه روسیه و چین
این عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس درخصوص نقش روسیه و چین در معادلات هستهای کنونی ایران نیز بیان کرد: «چین، روسیه و سایر کشورهای دارای سلاح هستهای تمایلی ندارند که قدرت دیگری بهعنوان رقیب هستهای آنها وارد این عرصه شود. البته مواضع چین و روسیه در قبال ایران تفاوتهایی دارد. آنها از یک سو میگویند ایران که بمب اتم ندارد، پس چرا این کشور را تحریم میکنید، پرونده آن را به شورای امنیت سازمان ملل متحد میبرید، سازوکار اسنپبک را فعال میکنید و به آن حمله میکنید؟ در واقع، چین و روسیه تمایلی ندارند ایران هدف حمله نظامی قرار بگیرد؛ اما از سوی دیگر، نمیخواهند ایران نیز بیش از اندازه قدرتمند شود و به سلاح هستهای دست پیدا کند. به بیان دیگر، آنها با حمله به ایران مخالفاند، اما در عین حال، از تبدیل شدن ایران به یک قدرت هستهای نیز استقبال نمیکنند».
ضرورت ساخت سلاح هستهای برای بازدارندگی
بخشایش اردستانی در پایان درباره احتمال وقوع جنگی دوباره و اینکه آیا ایران باید حملهای پیشدستانه انجام بدهد یا خیر، گفت: «ما جنگ را تجربه کردیم و به اعتقاد من، باید یکبار برای همیشه بمب اتم را بسازیم تا دیگر کشورهای جهان نتوانند با ایران چنین رفتاری داشته باشند. در شرایط فعلی، احتمال وقوع جنگ بالا نیست زیرا کشورهای عربی برای جلوگیری از آغاز جنگ فشار وارد میکنند؛ از سوی دیگر، اسرائیل نیز بهخوبی میداند که در صورت وقوع جنگ، ایران میتواند خسارتهای جدی به این رژیم وارد کند. با این وصف در حال حاضر احتمال وقوع جنگ پایین است اما این به معنای آن نیست که جنگ بهطور کامل منتفی شده است و دیگر احتمال وقوع آن وجود ندارد.
به نظر من، در شرایط کنونی با نوعی جنگ فرسایشی مواجه خواهیم بود؛ جنگی که در آن، مردم بهتدریج به شرایط جنگی عادت میکنند. این وضعیت بسیار نامطلوب و نگرانکننده است. در واقع، ادامه شرایط نه جنگ و نه صلح نیز به همان اندازه نامناسب است و باید به این وضعیت پایان داد و این فضای بلاتکلیفی را شکست. اینکه ایران سه کشتی را برای فروش نفت اعزام میکند، با این هدف است که میزان جدیت آمریکا در اجرای محاصره دریایی را ارزیابی و آزمایش کند. ایران میخواهد ببیند آیا آمریکا واقعا در اجرای این محاصره جدی است و قصد دارد مانع تردد کشتیهای حامل نفت ایران شود یا اینکه صرفا به تهدید و اعلام مواضع بسنده میکند.
اگر مشخص شود که آمریکا در اجرای محاصره دریایی جدی است، ایران نیز در برابر کشورهای منطقه واکنش نشان خواهد داد. اقدام ایران در اعزام کشتیها برای انتقال و فروش نفت، در شرایطی که آمریکا از محاصره دریایی سخن میگوید، میتواند نوعی اقدام پیشدستانه در چارچوب جنگ تلقی شود. در واقع، ایران با به حرکت درآوردن کشتیهای خود در شرایط محاصره، در حال آزمودن میزان جدیت آمریکا و سنجش واکنش این کشور است. این اقدام را میتوان حرکتی در راستای مقابله پیشدستانه با فشارهای آمریکا دانست زیرا ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح، قابل قبول نیست».
منبع: هفت صبح
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
هنوز دیدگاهی منتشر نشده است.
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.