فاطمه (س)، تابلوی جست‌وجوی عدالت

حضرت فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیها) تنها شخصیتی متعلق به گذشته و موضوعی برای سوگواری تاریخی نیست؛ او نماد زنده عدالت‌خواهی و الگویی ماندگار برای انسان‌هایی است که در جست‌وجوی حقیقت و عدالت‌اند. راز ماندگاری نام و یاد آن بانوی بزرگ را باید در همین حقیقت جست‌وجو کرد؛ اینکه چرا پس از گذشت بیش از هزار سال، همچنان سوگ فاطمیه زنده است و چه پیوندی میان این سوگواری و آرمان دیرپای عدالت‌خواهی انسان وجود دارد.

هرچه فکر کردم که از کجا آغاز کنم، دیدم اگر بخواهم از فضایل بگویم، پیش‌تر خوانده‌اید؛ اگر بخواهم تاریخ را بازگو کنم، پیش‌تر با آن اشک ریخته‌اید و اگر بخواهم مکررات را تکرار کنم، غارتگر وقت شریف شما شده‌ام. از این رو، خواستم به اولین و اساسی‌ترین پرسش پاسخ دهم: چرا شیعه و بالاتر از آن، جامعه انسانی، هنوز پس از گذشت بیش از هزار و اندی سال، سوگوار بانویی است که در هزاره گذشته زیسته است؟

مگر نه این است که با گذر سالیان، داغ‌ها سرد می‌شوند، آدم‌ها آرام می‌گیرند، رنج‌ها کمرنگ می‌شوند و در نهایت به اعلامیه‌ای بر دیوار یا فصلی فراموش‌شده در یک کتاب تاریخ بدل می‌گردند؟ پس چرا بعضی داغ‌ها چشمه جوشانند؟ چرا این جوشانندگی هرگز متوقف نمی‌شود، زمین‌ها را بارور می‌کند و در هر عصر، فکرهای تازه به میان می‌آورد؟

۱. فاطمیه؛ خاطره جمعی انسان عدالت‌خواه

نکته اساسی اینجاست: وقتی کسی از رنج انسان و از آرمان‌های اصیل و ابتدایی بشر سخن می‌گوید، به یک دریچه، نماد، نمود و تمثیل ابدی تبدیل می‌شود. چنین کسی خونش برای همیشه می‌جوشد و نامش همواره زنده است. این سوگواری، سوداگریِ یک آیین، یک عادت، یک تکرار یا یک نمایش نیست؛ بلکه یک خاطره جمعی مشترک برای انسانِ امیدوار و رنج‌دیده‌ای است که برای رسیدن به جهانی بهتر — جهانی که عمود خیمه‌اش عدالت است — می‌گردد، می‌چرخه و پرچم می‌زند.

حضرت فاطمه زهرا (س) نماد مطلق عدالت و پیش‌برنده کاروان انسان آرزومندی است که برای رسیدن به جهانی شایسته مقامت تفکر و خلافت الهی، قدم برمی‌دارد و ایثار می‌کند. چه رازی در این وجود نورانی نهفته است که در عین انسانیت، فراروی از انسان و راهبر تاریخ است و هنوز چشم‌های ما را بارانی می‌کند؟ پاسخ روشن است: او درست در میانه مسئله عدالت ایستاده است.

۲. بندگی؛ نخستین گام در مسیر عدالت

عدالت ابتدا در پذیرش این حقیقت است که انسان، یگانه موجود متفکر هستی و فاعل بی‌رقیب نیست؛ بلکه حقیقتی فراتر و دریافتی مهم‌تر از او وجود دارد که انسان را آفریده است. نااطاعتی و سرکشی از روز الست، انسان را از بهشت راند. اما آیا تفسیر بهشت، همین معنای ساده و ابتدایی است که در آن نهرهایی از شیر و عسل جاری است، میوه‌ها فراوانند، انسان بی‌مرگ است و زیبایی‌ها در اختیار اوست؟ حاشا و کلا! شأن انسان فراتر از این‌هاست؛ باید از پوسته گذشت و به مغز رسید.

بهشت، عادلانه ترین جای هستی است، چرا که بهترین ارمغان آن برای انسان، قرب خداوند و «او شدن» است؛ یعنی چشم‌هایی که شسته می‌شوند و فضیلت را به گونه‌ای دیگر می‌بینند. در این ساحت، انسان جزئی از یک نور کل می‌شود، دندان گرگی او به دندان آسیا و صلح بدل می‌گردد و در برابر پنجره‌ای از عدالت، برابری و استغنای حقیقی قرار می‌گیرد.

پس شأن اول عدالت، بندگی است؛ اینکه انسان در طریقی گام بردارد که پروردگار برای او افراشته است. زیست و بودِ فاطمه زهرا (س) مگر جز شأن بندگی تام در برابر خدای متعال، در برابر پدری که رسول اوست، و در برابر خلق خدا در اوج رنج‌ها و دشواری‌ها بود؟ این سوگواری برای ما، حسرتِ چو اویی نشدن است، اما امیدی هم در دل دارد؛ امید به اینکه در راه او گام برداریم تا شاید شبیه به آن افق شویم.

۳. قیام برای حق؛ از فدک تا تداوم نور ولایت

فصل دوم عدالت، خواستن، آرام نگرفتن و فریب ندادن ذهن است. عدالت یعنی فریاد زدن در برابر کسی که تیغ در دست دارد؛ یعنی کنار علی مرتضی (ع) ایستادن برای مطالبه حق. حضرت زهرا (س) با علم معصومانه خود می‌دانست که این ایستادگی عقوبت‌ها در پی دارد، آبرو و جایگاه ظاهری او در خطر است، بیم جان می‌رود و هراس تعدی به درب خانه وجود دارد؛ اما او می‌ماند و عدالت را مطالبه می‌کند.

این مطالبه، چه در خردترین شکلش که احقاق حق فدک است و چه در بالاترین و کلان‌ترین شکلش که ایستادن در برابر غاصبان اراده الهی و دفاع از تداوم نور خلافت علی بن ابی‌طالب (ع) است، جلوه‌گر می‌شود. او جان می‌دهد، هزینه می‌پردازد اما از جست‌وجوی عدالت دست نمی‌کشد.

«ان الحیات عقیدة و جهاد»

این عدالت چیست که جان انسان را این‌گونه بی‌تاب می‌کند؟ این یک سیر تاریخی است. وقتی فرزند صالح و نسب‌برده از رفتار او، یعنی امام سید روح‌الله خمینی بیدار می‌شود و می‌ایستد، دقیقاً همین عدالت را فریاد می‌زند. او در این کشور علم اعتراض برافراشت و گفت: «چه

این عدالت چیست که جان انسان را این‌گونه بی‌تاب می‌کند؟ این یک سیر تاریخی است. وقتی فرزند صالح و نسب‌برده از رفتار او، یعنی امام سید روح‌الله خمینی بیدار می‌شود و می‌ایستد، دقیقاً همین عدالت را فریاد می‌زند. او در این کشور علم اعتراض برافراشت و گفت: «چه به روز ما آمده است که شأن یک آشپز یا سگ آمریکایی از شاه شما بالاتر شده است؟» این اعتراضی بود که می‌توانست به قیمت خون، بریدگی گلو، از دست دادن فرزند ارشد و نور چشمش (شهید مصطفی خمینی)، و هراس از انزوا و گمنامی تمام شود. اما او ایستاد.

حتی کسانی که باور نداشتند، توجیه می‌تراشیدند که: «مگر یک دست صدا دارد؟ مگر می‌شود در برابر قدرت‌ها ایستاد؟» اما او بدون آنکه بداند آخر کار چه می‌شود، با ایمان به پروردگار برای عدالتی ایستاد که قرار نبود تنها خانه خودش را آباد کند، بلکه می‌خواست سقف‌های استکبار را فروبریزد. صدایش شنیده شد، در دل دشمنانش هراس افتاد و مسیر تاریخ را باز کرد. این، همان تداوم حضور و مکتب فاطمه زهرا (س) در بستر تاریخ است.

۴. نبرد ابدی ظلمت و روشنایی

این مکتب، فرزندانی تربیت می‌کند که فریادرسِ «هیهات منا الذله» می‌شوند و به دشت کربلا می‌روند. آیا کربلا فقط یک روایت تاریخی است یا داستان همیشه انسان؟ داستانی که حتی به قبل از رسالت محمدی (ص) برمی‌گردد؛ نبرد ابدی ظلمت و روشنایی. ظلمت، تنها تاریکی و تباهی نیست؛ بلکه همان انسان استثمارگری است که ذهن‌ها را به غارت می‌برد و تو را وادار می‌کند آن‌گونه بیندیشی که او می‌خواهد. در مقابل، روشنایی عادلانه‌ای وجود دارد که سهم هر انسان را از جهان، منصفانه می‌خواهد. حتی آن انسانی که مؤمن نیست، وقتی در نهادش جست‌وجو می‌کنی، عاشق این روایت است؛ چرا که در نهاد همه ما خدا هست، در نهاد همه ما یک «فاطمهِ درون» هست.

ما برای فاطمیه اشک می‌ریزیم و بی‌تاب می‌شویم، چون دلتنگ خودِ گم‌شده‌مان هستیم؛ خودی که در هیاهوی مادیات از دست رفته است. زندگی حضرت زهرا (س) که بیش از هجده بهار طول نکشید، به ما نشان می‌دهد که نباید در بند طول زمان و تداوم مادی باشیم؛ چرا که بسیاری از زندگی‌ها، فقط هزار بار نوشتنِ یک برگ تکراری است. انسانِ عاقل و بافضیلت، راه به یک ایمان الهیاتی می‌برد که ترجمانش این است: «ان الحیات عقیدة و جهاد». اگر زندگی این نباشد، برگ‌های عمر بیهوده تلف شده‌اند. یک روز زندگی کن، اما مردانه، علوی و فاطمی زندگی کن؛ انسانِ حقیقی این را می‌جوید.

۵. تجسم روح خدا بر روی زمین

کج‌اندیشانی که هرگز زحمت اندیشیدن به خود را نمی‌دهند، شیعه را متهم می‌کنند که بر سوگی از‌دست‌رفته اشک می‌ریزد و پی ردپای مردگان است؛ آن‌ها نمی‌دانند که این پاکان، زنده ترین زندگانند، حی و حاضرند و تجسم روح خدا بر روی زمین هستند. این داستان، داستان عدالت است و شیعه یعنی تمامِ آرزوی انسان، به بلندای تاریخ از آدم (ع) تا همین امروز و همین‌جایی که ما سخن می‌گوییم.

انسان تشنه عدالت است؛ انسانی که از «توجیه» خسته شده است؛ خسته از اینکه بپذیرد تقدیر این بوده که عده‌ای غرق در برخوردار‌ی باشند و او در تلخ‌کامی و عزلت بسوزد. اینجاست که تنهایی علی (ع) معنا می‌شود؛ همان علی که از دیو و ددهای شهر سر در چاه فرو می‌برد و با خود سخن می‌گفت، چرا که از نزد خدای خود بی‌نیاز بود.

انسان با جهاد، ابتدا با جهاد با نفس خود، به عدالت می‌رسد. نکته نخست این عدالت، گردن نهادن به امر الهی به عنوان امر متعالی و خیر مطلق انسان است؛ حتی آنجایی که شاید معنای عمیقش را درنیابی، اما چون به معمار و خالقش اطمینان داری، در جاده تداوم رسالت محمدی (ص) در خاندان و جسم علوی گام برمی‌داری. فاطمه (س) تجسم این حقیقت است.

۶. کوثر فاطمی و عقلانیت مستحکم انقلابی

امروز، انسان خسته از افکار مادی و مکاتبی که بهشتِ دروغین را روی زمین وعده دادند و بهشت اخروی را انکار کردند، خسته از کسانی که باور محمدی را افسانه و اساطیر خواندند، عدالت را با تمام جسم و جانش می‌خواهد. این، ترجمان تشیع و زیست فاطمی است.

در همین روزگار ما، فرزندان فاطمه (س) این مسیر را تداوم می‌بخشند. رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای، نمونه‌ای از این زیست فاطمی است؛ رهبری که تمام عمر بر فراز اقتدار بود، اما به اندازه یک دانه گندم، شأن خود را فراتر از مردم ندید و برای خود و اولادش سهمی از سفره دنیا برنداشت. این شأن انسان الهی است که رسالتش فراهم کردن مسیر تعالی دیگران از جاده هموار عدالت است. بدون عدالت، انسان چیست؟ به راستی هیچ؛ چرا که گیاه و جاندار هم رشد و تولیدمثل می‌کنند، اما آنچه شأن انسان را متمایز می‌کند، عدالت‌خواهی اوست.

فاطمه زهرا (س) تجسم این شأن بالاست. او هجده بهار زندگی کرد، اما گویی پیش از خلقت بوده و تا ابدیت هست و خواهد بود. وقتی رسول خدا (ص) او را «کوثر» می‌نامد، این تعبیر حیرت‌انگیز معنایی جز این ندارد که این چشمه همواره جوشان و زاینده است و جان انسان‌ها را شعله‌ور می‌کند تا در هر کجای تاریخ برای عدالت بدوند و اگر پایانش خونین بود، شهد شهادت بنوشند.

کسانی که جفا کردند و این نور را به شهادت رساندند، در تاریکی تاریخ گم شدند\. اما قصه فاطمه (س) ماند تا آدم‌ها بدانند روایت دیگری هم از انسان وجود دارد؛ روایتی که می‌گوید می‌توان دختر پیامبر و در اوج عظمت بود، اما فروتنانه برای همه شأن انسانی و امانت الهی قائل شد\. می‌توان تفاخر نکرد، بر مرکب‌های زرنشان و شانه رنگ‌دیده دیگران سوار نشد، اما خطبه بی‌نظیر عدالت خواند. می‌توان فرزندانی پرورد که در عین توانمندی، مردِ درد و حماسه‌اند؛ چرا که «انسان را دردی اگر باشد خوش است» و ترجمان این درد مقدس، تفکر و زیست فاطمی است.

 نتیجه‌گیری و میثاق فاطمی

ما خودمان را در آینه فاطمیه می‌بینیم و برای فراق و دوری از آن اصلِ اصیل اشک می‌ریزیم؛ همان حکایتِ «بشنو از نی چون حکایت می‌کند / از جدایی‌ها شکایت می‌کند». دلمان می‌خواهد در تاریخ سفر کنیم، به درب خانه فاطمه زهرا(س); برسیم و جانمان را سپر دست‌های خبیثی کنیم که به آن ساحت جسارت کردند. اما «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا»؛ امروز وظیفه ما ابتدا جهاد برای عادلانه زیستن با خودمان است؛ برخاستن در برابر زیاده‌خواهی‌های نفس و توجیه‌هایی که می‌گویند: «مگر دیگران چه می‌کنند؟ از دست منِ تنها چه کاری برمی‌آید؟»

باید ابتدا با خود عادلانه و فاطمی رفتار کنیم تا جسم ما از روح ما شکایت نکند. در گام بعد، رفتار با هر انسان و هر پدیده بر مدار انصاف و عدالت؛ این روح فاطمی است. این روحی است که ما را در کوچه‌های مدینه، کوفه، ایران و لبنان به هم پیوند می‌دهد. تاریخ، خط تسبیح و سیر زمانیِ جدا از هم ندارد؛ ما با همه عادلان، صالحان و انبیاء در یک جبهه و زمان زندگی می‌کنیم و تمام اشرار تاریخ نیز — از شمر ملعون تا بنیامین نتانیاهو — در یک گروه، یک دسته و در یک زمان ایستاده‌اند. این، داستان زنده عدالت است و این راه هنوز ادامه دارد.