در مقاله ای مطرح شد:
بحث درباره تغییر دکترین هستهای ایران به بالاترین سطوح حاکمیت رسیده است؛ خروج از NPT نخستین گام خواهد بود؟
اظهارات اخیر مقامهای ارشد امنیتی ایران و مواضع اتخاذشده از سوی چندین نهاد سیاسی نشان میدهد که بازنگری در دکترین هستهای ایران دیگر صرفاً به مفسران، تحلیلگران یا جناحهای سیاسی محافظه کار محدود نیست.

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، اندیشکده اروپایی خیریون در مقاله ای به بررسی موضوع تغییر دکترین هسته ای ایران پرداخته که در ادامه آمده است.
بحث درباره سلاحهای هستهای در ایران اکنون به مرحلهای حساس در عرصه سیاسی کشور رسیده است. موضوعی که تا همین اواخر عمدتاً در اظهارات چهرههای تندرو، ابتکارهای پارلمانی و بحثهای کارشناسی مطرح میشد، اکنون آشکارا در بالاترین سطوح ساختار سیاسی و امنیت ملی ایران مورد بررسی قرار میگیرد.
“پرسش اصلی این است که آیا فرضهای راهبردیای که تاکنون تهران را در جایگاه یک کشور در آستانه هستهای نگه داشتهاند، بدون آنکه از این آستانه عبور کرده و عملاً به سلاح هستهای دست یابد، پس از رویاروییهای نظامی مکرر همچنان اعتبار دارند؟”
پرسش اصلی این است که آیا فرضهای راهبردیای که تاکنون تهران را در جایگاه یک کشور در آستانه هستهای نگه داشتهاند، بدون آنکه از این آستانه عبور کرده و عملاً به سلاح هستهای دست یابد، پس از رویاروییهای نظامی مکرر همچنان اعتبار دارند؟
آیا سیاستی که بر اساس آن ایران میکوشید بدون تولید علنی سلاح هستهای، از قابلیتهای بالقوه هستهای خود منافع بازدارنده کسب کند، اعتبار خود را از دست داده است؟ و اگر چنین باشد، آیا خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) میتواند نخستین گام در جهت تغییر اساسی دکترین هستهای ایران باشد؟
از تهدید تأسیسات هستهای تا طرح موضوع در ساختار امنیت ملی
بحث درباره احتمال تغییر دکترین هستهای ایران، پیش از جنگ دوازده روزه سال ۲۰۲۵، بهتدریج وارد گفتمان سیاسی کشور شده بود. پیش از آغاز درگیریها و در شرایطی که اسرائیل تأسیسات هستهای ایران را به حمله تهدید میکرد، شماری از مقامهای سیاسی و نظامی ایران چنین حملهای را عاملی بالقوه برای بازنگری در دکترین هستهای کشور معرفی کردند.
“چند روز پس از ورود ایران و اسرائیل به رویارویی مستقیم، در پی حمله اسرائیل در آوریل ۲۰۲۴ به کنسولگری ایران در دمشق که به کشته شدن هفت افسر ایرانی انجامید و همزمان با تبدیل شدن مناقشه دیرینه و پنهان دو کشور به رویارویی نظامی آشکار، سرتیپ احمد حقطلب، فرمانده حفاظت و امنیت مراکز هستهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اعلام کرد که اگر اسرائیل تصمیم بگیرد به هر یک از تأسیسات هستهای ایران حمله کند، جمهوری اسلامی ممکن است در دکترین خود درباره سلاحهای کشتار جمعی تجدیدنظر کند”
چند روز پس از ورود ایران و اسرائیل به رویارویی مستقیم، در پی حمله اسرائیل در آوریل ۲۰۲۴ به کنسولگری ایران در دمشق که به کشته شدن هفت افسر ایرانی انجامید و همزمان با تبدیل شدن مناقشه دیرینه و پنهان دو کشور به رویارویی نظامی آشکار، سرتیپ احمد حقطلب، فرمانده حفاظت و امنیت مراکز هستهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اعلام کرد که اگر اسرائیل تصمیم بگیرد به هر یک از تأسیسات هستهای ایران حمله کند، جمهوری اسلامی ممکن است در دکترین خود درباره سلاحهای کشتار جمعی تجدیدنظر کند.
در همین چارچوب، کمال خرازی، رئیس شورای راهبردی روابط خارجی ایران و مشاور ارشد رهبر وقت جمهوری اسلامی، (آیت الله) علی خامنهای، در مصاحبهای با شبکه الجزیره مباشر در ۹ مه ۲۰۲۴ اظهار داشت: «ما قصد ساخت بمب هستهای نداریم، اما اگر موجودیت ایران تهدید شود، چارهای جز تغییر دکترین هستهای خود نخواهیم داشت.»
خرازی همچنین هشدار داد که حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران، وضعیت بازدارندگی تهران را تغییر خواهد داد.
پس از آن نیز مقامهای نظامی ایران اعلام کردند که حمله اسرائیل به تأسیسات هستهای کشور میتواند بازنگری در دکترین و سیاستهای هستهای ایران، از جمله کنار گذاشتن محدودیتهای اعلامشده پیشین، را به گزینهای محتمل و قابل تصور تبدیل کند.
خرازی پیشتر، در مصاحبهای با الجزیره در ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۲، گفته بود که ایران از توانایی فنی ساخت بمب هستهای برخوردار است، اما قصد انجام این کار را ندارد. او اظهار داشت: «این موضوع پنهانی نیست که ما توانایی فنی ساخت بمب هستهای را داریم، اما قصد انجام چنین کاری را نداریم.»
خرازی همچنین خاطرنشان کرد که ایران توانسته است ظرف چند روز سطح غنیسازی اورانیوم خود را از ۲۰ درصد به ۶۰ درصد افزایش دهد و بهآسانی میتواند آن را به ۹۰ درصد برساند.
“در سال ۲۰۲۱، محمود علوی، وزیر اطلاعات وقت ایران، گفته بود که فشارهای غرب ممکن است جمهوری اسلامی را به سمت دستیابی به سلاح هستهای سوق دهد. اظهارات علوی یکی از صریحترین مواضع یک مقام اطلاعاتی و امنیتی ایران درباره احتمال حرکت کشور به سوی دستیابی به سلاح هستهای بود”
پیش از آن، در سال ۲۰۲۱، محمود علوی، وزیر اطلاعات وقت ایران، گفته بود که فشارهای غرب ممکن است جمهوری اسلامی را به سمت دستیابی به سلاح هستهای سوق دهد. اظهارات علوی یکی از صریحترین مواضع یک مقام اطلاعاتی و امنیتی ایران درباره احتمال حرکت کشور به سوی دستیابی به سلاح هستهای بود.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشد که رهبر ایران، آیتالله علی خامنهای، در آوریل ۲۰۱۰ فتوایی دینی صادر کرده بود که بر اساس آن، تولید سلاح هستهای ممنوع و استفاده از چنین سلاحهایی از نظر اسلام حرام اعلام شده بود.
در آخرین استفتای دینی منتشرشده درباره رهبر پیشین ایران که رسانه تابناک، نزدیک به محسن رضایی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی، در ۳ نوامبر ۲۰۲۵ و پس از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵ منتشر کرد، همین فتوا مجدداً مورد تأکید قرار گرفت.
با این حال، پس از جنگ ۴۰روزه سال ۲۰۲۶، بازنگری در دکترین هستهای ایران از سوی برخی جریانهای سیاسی، بیش از پیش بهعنوان ضرورتی اجتنابناپذیر مطرح شد و جایگاه برجستهتری در ساختار قدرت سیاسی کشور پیدا کرد.
در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اذعان کرد که در داخل کشور بحثی در جریان است مبنی بر اینکه آیا تهران در صورت وقوع جنگی دیگر باید دکترین هستهای کنونی خود را حفظ کند یا خیر.
او همچنین به افزایش مطالبات عمومی برای بازنگری در این سیاست، پس از حمله به تأسیسات هستهای ایران اشاره کرد؛ حملاتی که به گفته مقامهای ایرانی، با وجود همکاری قبلی این تأسیسات با بازرسان بینالمللی، انجام شده بود.
رضایی تأکید کرد که هنوز هیچ تصمیم رسمی برای تغییر دکترین هستهای اتخاذ نشده است.
با این حال، اهمیت اظهارات او را نباید دستکم گرفت؛ زیرا موضوع تسلیحاتیسازی برنامه هستهای از حوزه اظهارنظرهای سیاسی فراتر رفته و وارد فرآیندهای بحث، بررسی و تصمیمگیری عالیترین نهادهای امنیت ملی ایران شده است.
تضعیف راهبرد بازدارندگی ایران
ایران در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی، برنامهای سازمانیافته مرتبط با ساخت سلاح هستهای را با عنوان «طرح آماد» دنبال میکرد. این برنامه در پاییز سال ۲۰۰۳ متوقف شد و فعالیتهای آن پس از آن مورد بازسازماندهی قرار گرفت.
با این حال، آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأیید کرده است که برخی فعالیتهای مرتبط پس از سال ۲۰۰۳ ادامه داشتهاند، هرچند این آژانس اعلام کرده است که پس از سال ۲۰۰۹ هیچ نشانه معتبر و قابل اتکایی از فعالیتهای مرتبط با توسعه یک وسیله انفجاری هستهای پیدا نکرده است.
با وجود این، توقف طرح آماد را نباید به معنای از بین رفتن دانش هستهای انباشتهشده یا توانمندیهای فنی ایران دانست.
ایران با آغاز غنیسازی ۶۰درصدی اورانیوم در آوریل ۲۰۲۱ و افزایش مستمر ذخایر اورانیوم با غنای بالا، بهتدریج جایگاه خود را بهعنوان یک «کشور در آستانه هستهای» تثبیت کرد.
“منظور از کشور در آستانه هستهای، کشوری است که سلاح هستهای در اختیار ندارد، اما تواناییهای فنی و مواد شکافتپذیر لازم را برای تولید سریع اورانیوم با غنای تسلیحاتی به دست آورده است. غنای تسلیحاتی معمولاً به اورانیومی گفته میشود که تا حدود ۹۰ درصد غنی شده باشد”
منظور از کشور در آستانه هستهای، کشوری است که سلاح هستهای در اختیار ندارد، اما تواناییهای فنی و مواد شکافتپذیر لازم را برای تولید سریع اورانیوم با غنای تسلیحاتی به دست آورده است. غنای تسلیحاتی معمولاً به اورانیومی گفته میشود که تا حدود ۹۰ درصد غنی شده باشد.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ذخایر اورانیوم ۶۰درصدی ایران تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ به حدود ۴۴۰٫۹ کیلوگرم رسیده بود. در صورت غنیسازی بیشتر، این مقدار از نظر مواد اولیه برای تولید چند سلاح هستهای کفایت میکرد.
این پیشرفتها مدتزمان گریز هستهای ایران را به میزان قابل توجهی کاهش داد. منظور از زمان گریز هستهای، مدتزمان مورد نیاز برای تولید مقدار کافی مواد شکافتپذیر جهت ساخت یک سلاح هستهای است.
با این حال، انباشت مقدار کافی مواد شکافتپذیر بهخودیخود به معنای تکمیل فرآیند تسلیحاتیسازی یا ساخت یک سلاح هستهای عملیاتی نیست.
این رویکرد چند مزیت راهبردی برای ایران داشت: استقلال فناوری، افزایش قدرت چانهزنی در مذاکرات دیپلماتیک، حفظ توانمندی هستهای در آستانه تسلیحاتی شدن و امکان بهرهمندی از برخی مزایای بازدارندگی، بدون آنکه ایران فوراً با پیامدهای ساخت سلاح هستهای مواجه شود.
با این حال، رویاروییهای نظامی ژوئن ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶ محیط راهبردیای را که این رویکرد در آن دنبال میشد، بهطور اساسی تغییر داد.
این حملات نشان دادند که حتی برخورداری از یک برنامه هستهای پیشرفته که رسماً در چارچوب پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) دنبال میشود، لزوماً نمیتواند از یک کشور در برابر مداخله نظامی محافظت کند.
“حملات نظامی ممکن است در نهایت تهران را به پیگیری جدیتر ساخت سلاح هستهای ترغیب کنند. اگرچه این حملات خسارات قابل توجهی به تأسیسات کلیدی وارد کردند، اما نتوانستند دانش علمی انباشتهشده ایران را از بین ببرند یا توانایی این کشور برای بازسازی زیرساختهای هستهای خود را بهطور دائمی نابود کنند”
حملات نظامی ممکن است در نهایت تهران را به پیگیری جدیتر ساخت سلاح هستهای ترغیب کنند. اگرچه این حملات خسارات قابل توجهی به تأسیسات کلیدی وارد کردند، اما نتوانستند دانش علمی انباشتهشده ایران را از بین ببرند یا توانایی این کشور برای بازسازی زیرساختهای هستهای خود را بهطور دائمی نابود کنند.
موضوع صرفاً به برنامه هستهای ایران محدود نمیشود. توانمندیهای موشکی کشور و همکاریهای منطقهای آن، که زمانی از ارکان اصلی راهبرد بازدارندگی ایران محسوب میشدند، نیز با فشار قابل توجهی مواجه شدهاند.
جنگ، توازن قدرت منطقهای را تغییر داده و محاسبات راهبردی جدیدی را برای تهران و دشمنان آن ایجاد کرده است.
از دیدگاه سیاستگذاران ایرانی، نتیجه این تحولات آن بوده است که ترکیب پیشینِ بازدارندگی متعارف، نفوذ منطقهای و به تعویق انداختن آگاهانه دستیابی به سلاح هستهای، دیگر برای جلوگیری از رویارویی نظامی مجدد کافی نیست.
چرا بحث هستهای به بالاترین سطوح رهبری رسیده است؟
پیش از جنگ دوازدهروزه ژوئن ۲۰۲۵، موضوع بازنگری در دکترین هستهای ایران بهتدریج وارد گفتمان رسمی مقامهای سیاسی و نظامی کشور شده بود.
در آن مقطع، میشد این اظهارات را بخشی از راهبرد «ابهام هستهای» دانست؛ راهبردی که با هدف افزایش قدرت بازدارندگی و تقویت موقعیت چانهزنی ایران در مذاکرات دیپلماتیک با غرب دنبال میشد. با این حال، نمیتوان افزایش قدرت چانهزنی دیپلماتیک را تنها انگیزه طرح این اظهارات دانست.
اما پس از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵ و حملات مستقیم آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران، این بحث از سطح هشدارهای مشروط و پیامهای سیاسی فراتر رفت.
سه تحول عمده در برجستهتر شدن این موضوع نقش داشتند:
۱. آشکار شدن آسیبپذیریهای بازدارندگی متعارف؛
۲. تضعیف عمق راهبردی منطقهای ایران؛
۳. کاهش اعتماد به سازوکارهای دیپلماتیک و تضمینهای امنیتی بینالمللی.
نخست، حملات نظامی استدلالهای سیاسی داخلی علیه خویشتنداری هستهای را تقویت کردند. برخی چهرههای سیاسی ایران اکنون این پرسش را مطرح میکنند که چرا کشور باید همچنان محدودیتها و بازرسیهای بینالمللی را بپذیرد، در حالی که زیرساختهای هستهای آن همچنان در معرض حملات نظامی قرار دارند.
دومین پیامد جنگ، کاهش اعتماد به تضمینهای دیپلماتیک بوده است. خروج واشنگتن از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ و بهدنبال آن اقدام نظامی علیه تأسیسات ایران، این برداشت را در میان برخی سیاستگذاران تقویت کرده است که توافق با دولتهای غربی نمیتواند تضمینهای امنیتی پایدار فراهم کند.
تحول سوم به تغییر محیط امنیتی منطقه مربوط میشود؛ بهویژه پس از حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و عملیات نظامی متعاقب اسرائیل که به تضعیف حماس و حزبالله در لبنان و در نهایت فروپاشی دولت بشار اسد در سوریه کمک کرد.
تضعیف نیروهای نیابتی منطقهای ایران در نتیجه این تحولات، همراه با آشکار شدن محدودیتهای راهبرد بازدارندگی متعارف این کشور که معمولاً از آن با عنوان «دفاع پیشرو» یاد میشود، جستوجو برای یافتن ابزارهای دیگری را که بتوانند مانع حملات آینده شوند، تشدید کرده است.
استدلالهای موافقان و مخالفان تسلیحاتی شدن برنامه هستهای ایران
طرفداران دستیابی ایران به سلاح هستهای استدلال میکنند که اگر این کشور دارای سلاح هستهای بود، ایالات متحده و اسرائیل نمیتوانستند به خاک ایران حمله کنند یا رهبر جمهوری اسلامی را ترور کنند.
طرفداران این دیدگاه اغلب به استدلال نظری کنت والتز، دانشمند علوم سیاسی آمریکایی، در مقالهای اشاره میکنند که در سال ۲۰۱۲ در نشریه فارن افرز منتشر شد.
بر اساس استدلال والتز، اگر ایران به سلاح هستهای دست یابد، نوعی تعادل بازدارندگی میان ایران، اسرائیل و دیگر دشمنان ایران شکل خواهد گرفت که میتواند اسرائیل را از حمله به ایران و متحدان منطقهای آن منصرف کند.
“محافظهکاران، از جمله روزنامه کیهان، نیز استدلال میکنند که اگر لیبی به سلاح هستهای دست یافته بود، سرنوشت مشابهی پیدا نمیکرد و اگر ایران دارای سلاح هستهای بود، رهبر جمهوری اسلامی نیز به همان شیوه ترور نمیشد”
محافظهکاران، از جمله روزنامه کیهان، نیز استدلال میکنند که اگر لیبی به سلاح هستهای دست یافته بود، سرنوشت مشابهی پیدا نمیکرد و اگر ایران دارای سلاح هستهای بود، رهبر جمهوری اسلامی نیز به همان شیوه ترور نمیشد.
بر اساس این استدلال، از آنجا که حق انجام اقدامات متقابل در حقوق بینالملل به رسمیت شناخته شده است، تغییر دکترین هستهای و تقویت بازدارندگی ناشی از آن میتواند از تهدید علیه نظام سیاسی جمهوری اسلامی و حاکمیت سرزمینی کشور جلوگیری کند.
تجربه لیبی و سرنگونی معمر قذافی پس از کنار گذاشتن برنامه هستهای این کشور، تفاوت میان کره شمالیِ دارای سلاح هستهای و عراقِ فاقد آن، و همچنین تجربه اوکراین پس از واگذاری زرادخانه هستهای خود، از جمله نمونههایی هستند که طرفداران این دیدگاه برای نشان دادن اهمیت راهبردی حفظ توانمندیهای هستهای و سایر قابلیتهای راهبردی به آنها استناد میکنند.
اساس استدلال آنان این است که برخورداری از سلاح هستهای نوعی بازدارندگی برای ایران ایجاد میکند که هزینه تجاوز نظامی به این کشور را برای دشمنانش به سطحی غیرقابل قبول میرساند.
این استدلال پس از جنگ ۴۰روزه سال ۲۰۲۶، که ایران آن را تهدیدی علیه موجودیت خود تلقی کرد، برجستگی بیشتری پیدا کرد. در چنین شرایطی، سلاح هستهای بیش از پیش بهعنوان ابزاری برای تضمین بقای جمهوری اسلامی مطرح شد.
برخی طرفداران این دیدگاه حتی پا را فراتر گذاشته و استدلال میکنند که حفظ جمهوری اسلامی مصلحتی برتر از برخی ملاحظات دینی و اخلاقی است؛ بنابراین، در شرایط ضرورت شدید، بازنگری در حکم دینی موجود نیز قابل تصور خواهد بود.
حسنعلی اخلاقی امیری، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس دوازدهم، در این زمینه اظهار داشت: «فتوای صادرشده از سوی رهبر انقلاب در سال ۲۰۱۰ مبنی بر ممنوعیت استفاده از سلاح هستهای، همچنان در جایگاه و زمینه صحیح خود معتبر است… با این حال، ولی فقیه بهعنوان فقیه اسلامی دارای اختیارات حکومتی، از اختیار شرعی تغییر حتی یک حکم اولیه نیز برخوردار است.»
از دیدگاه طرفداران تسلیحاتی شدن برنامه هستهای ایران، تحولات پس از ۷ اکتبر و بهویژه دو حمله نظامی آمریکا و اسرائیل، ضرورت ایجاد تغییرات اساسی در دکترین امنیتی ایران و بازنگری در موضع هستهای کشور را به وجود آورده است.
در این چارچوب، تضعیف محور مقاومت، محدودیتهای بازدارندگی موشکی و خسارات واردشده به برنامه هستهای ایران نشان دادهاند که از نظر آنان، حفظ جایگاه یک کشور در آستانه هستهای دیگر نمیتواند امنیت جمهوری اسلامی را تضمین کند. بنابراین، ایران به شکل جدیدی از بازدارندگی نیاز دارد.
بهویژه پس از جنگ دوازدهروزه سال ۲۰۲۵، که طی آن اسرائیل و ایالات متحده به تأسیسات هستهای ایران در نطنز، اصفهان و فردو حمله کردند، طرفداران این دیدگاه استدلال میکنند که ایران بهای نداشتن بازدارندگی هستهای را قبلاً پرداخته است و تنها برخورداری واقعی از سلاح هستهای میتواند مانع حملات آینده شود.
در مقابل، بخشهایی از جامعه سیاسی و کارشناسی ایران همچنان درباره توانایی سلاح هستهای برای ایجاد بازدارندگی مؤثر تردید دارند.
استدلال اصلی آنان این است که تجربههای اخیر نشان میدهد حتی کشورهای دارای سلاح هستهای نیز از حملات نظامی مصون نیستند.
از این منظر، سلاح هستهای بهتنهایی نمیتواند امنیت ملی را تضمین کند؛ بلکه ثبات داخلی، توانمندیهای نظامی متعارف، سیاست منطقهای و قابلیتهای اطلاعاتی نیز در حفاظت از یک کشور نقش اساسی دارند.
منتقدان همچنین تأکید میکنند که بازدارندگی هستهای مؤثر صرفاً با در اختیار داشتن تعداد محدودی کلاهک هستهای حاصل نمیشود.
این هدف مستلزم تصمیمگیری سریع و معتبر، برخورداری از توانمندیهای نظامی متعارف کافی برای خریدن زمان، آمادگی برای پذیرش هزینههای بینالمللی، توانایی تشکیل ائتلافهای راهبردی با سایر بازیگران و دسترسی به اطلاعات راهبردی قابل اعتماد است.
“مخالفان تسلیحاتی شدن برنامه هستهای ایران معتقدند با توجه به توان گسترده نفوذ اطلاعاتی اسرائیل و ایالات متحده، مسیر دستیابی به بمب هستهای با دشواریهای ویژهای همراه خواهد بود”
علاوه بر این، مخالفان تسلیحاتی شدن برنامه هستهای ایران معتقدند با توجه به توان گسترده نفوذ اطلاعاتی اسرائیل و ایالات متحده، مسیر دستیابی به بمب هستهای با دشواریهای ویژهای همراه خواهد بود.
آنان استدلال میکنند که حتی اگر ایران موفق به ساخت سلاح هستهای شود، توانمندیهای نظامی متعارف و زیرساختهای این کشور لزوماً تضمین نمیکنند که بتواند در شرایط بحرانی از آن سلاح استفاده کند یا تهدیدی معتبر به استفاده از آن ایجاد کند.
گروهی دیگر معتقدند حتی برخورداری واقعی از سلاح هستهای نیز بهطور خودکار بازدارندگی ایجاد نمیکند.
در این زمینه، آنان به حملات حماس علیه اسرائیلِ دارای سلاح هستهای، حملات خود ایران علیه اسرائیل و عملیات نظامی اوکراین علیه روسیهِ دارای سلاح هستهای اشاره میکنند.
در این چارچوب، یکی از مهمترین استدلالها این است که عامل تعیینکننده در بازدارندگی هستهای، توانایی انجام «حمله دوم» است، نه صرفاً برخورداری از قابلیت حمله نخست.
محمدجواد ظریف، از منتقدان برجسته دستیابی ایران به سلاح هستهای، معتقد است که توانایی انجام حمله دوم، مؤلفه حیاتی بازدارندگی هستهای است. او بر همین اساس، استدلالهای طرفداران دستیابی به سلاح هستهای را به چالش میکشد.
ظریف حتی طرفداران دستیابی به سلاح هستهای را به نداشتن دانش کافی درباره نظریه بازدارندگی هستهای متهم کرده و استدلال میکند که دیدگاه آنان در خدمت منافع اسرائیل و جریانهای تندرو در ایالات متحده قرار دارد.
علاوه بر این، دستیابی به یک بازدارندگی هستهای کاملاً معتبر، از نظر نظری مستلزم آن است که ایران یک «سهگانه هستهای» ایجاد کند. این سهگانه شامل موارد زیر است:
- موشکهای بالستیک مجهز به کلاهک هستهای؛
- بمبافکنهای راهبردی؛
- زیردریاییهای هستهای مجهز به قابلیت پرتاب موشکهای بالستیک.
اگرچه ایران مواد شکافتپذیر کافی برای تولید چند سلاح هستهای در اختیار دارد، اما در حال حاضر تنها سامانه بالقوه پرتاب این سلاحها، زرادخانه موشکی کشور است.
برخی مخالفان توسعه سلاح هستهای همچنین نگران زنجیره احتمالی اشاعه هستهای در منطقه هستند که ممکن است در پی تصمیم ایران برای دستیابی به سلاح هستهای شکل بگیرد؛ بهویژه احتمال آنکه عربستان سعودی را به دنبال کردن قابلیت ساخت سلاح هستهای ترغیب کند.
علاوه بر این، برخلاف کره شمالی، هند، پاکستان و اسرائیل که همگی خارج از چارچوب پیمان NPT به سلاح هستهای دست یافتهاند، ایران با وجود تقویت روابط خود با روسیه و چین، از حمایت آشکار هیچ قدرت بزرگی برای توسعه سلاح هستهای برخوردار نشده است.
در این زمینه، باید میان سه موضوع مهم تمایز قائل شد:
۱. توانایی فنی تولید سلاح هستهای؛
۲. تصمیم سیاسی برای ساخت آن؛
۳. ایجاد یک وضعیت معتبر بازدارندگی هستهای.
این سه مرحله لزوماً همزمان اتفاق نمیافتند و دستیابی به مرحله نخست، موفقیت در دو مرحله بعدی را تضمین نمیکند.
خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT)
با وجود برجستهتر شدن بحث تغییر دکترین هستهای ایران، نباید این موضوع را با تصمیم رسمی برای ساخت بمب هستهای یکسان دانست.
ساختار سیاسی ایران همچنان درباره اینکه آیا تسلیحاتی شدن برنامه هستهای امنیت ملی را افزایش میدهد یا کشور را در معرض خطرات راهبردی بیشتری قرار میدهد، دچار اختلافنظر است.
با این حال، یکی از مهمترین تحولات اخیر، تأکید فزاینده بر خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای است.
در تحولی مهم در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، مجلس خبرگان رهبری ایران، یکی از مهمترین نهادهای قانون اساسی کشور که مسئولیت انتخاب و برکناری رهبر جمهوری اسلامی را بر عهده دارد، بیانیهای صادر کرد که در آن آمده است: «تهدیدهای مکرر دشمن متجاوز، بهویژه تهدیدهایی که دانش هستهای کشور را هدف قرار میدهند، نشان میدهد که نمیتوان به نهادهای بینالمللی مسئول در این زمینه اتکا کرد. بر همین اساس، بررسی خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) ، بازنگری در دکترین دفاعی کشور و ایجاد بازدارندگی لازم، به ضرورتی اجتنابناپذیر و مطالبهای عمومی و ملی تبدیل شده است. امید است مسئولان ذیربط با بهرهگیری از رهنمودهای حکیمانه رهبر معظم انقلاب، به این مطالبه رسیدگی کنند.»
در تحولی مرتبط، وحید احمدی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، اعلام کرد که طرحی برای خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) در مجلس ارائه شده و در دستور کار قرار گرفته است.
این تحولات نشان میدهند که خروج از پیمان NPT از یک گزینه نظری و حاشیهای به موضوعی در دستور کار سیاسی ایران تبدیل شده است.
با این حال، خروج از این پیمان بهخودیخود به معنای تصمیم قطعی برای ساخت سلاح هستهای نیست.
تهران ممکن است از احتمال خروج از این پیمان بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار سیاسی، ایجاد ابهام راهبردی یا افزایش قدرت چانهزنی با هدف تغییر شرایط مذاکرات آینده استفاده کند.
در این زمینه، توجه به این نکته اهمیت دارد که تهران ممکن است در حال حاضر از احتمال خروج از NPT بهعنوان اهرمی برای بازداشتن ایالات متحده از انجام اقدامات نظامی بیشتر و همچنین ابزاری برای ایجاد بازدارندگی راهبردی استفاده کند.
در عین حال، خروج از NPT میتواند پیامدهای حقوقی، دیپلماتیک و اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته باشد و احتمال تشدید فشارهای بینالمللی یا حتی اقدام نظامی پیشگیرانه علیه ایران را افزایش دهد.
دکترین نظامی و موشکی در حال تغییر ایران
در کنار بحث هستهای، (آیت الله) مجتبی خامنهای، رهبر ایران، اخیراً دکترین نظامی کشور را نیز بازنگری کرده و بر پاسخ فوری و مؤثر، بدون محدودیت جغرافیایی، به هرگونه تهدید تأکید کرده است. هدف اعلامشده از این سیاست، ایجاد حداکثر بازدارندگی است.
“در همین چارچوب، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی محدودیت برد ۲۰۰۰ کیلومتری موشکهای ایران را لغو کرد؛ محدودیتی که در دوران رهبری پیشین، نه به دلایل فنی، بلکه بر اساس یک تصمیم سیاسی اتخاذ شده بود”
در همین چارچوب، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی محدودیت برد ۲۰۰۰ کیلومتری موشکهای ایران را لغو کرد؛ محدودیتی که در دوران رهبری پیشین، نه به دلایل فنی، بلکه بر اساس یک تصمیم سیاسی اتخاذ شده بود.
سقف برد ۲۰۰۰ کیلومتری نهتنها بخش قابل توجهی از نیازهای دفاعی ایران در برابر تهدیدهای منطقهای را تأمین میکرد، بلکه نوعی اطمینانبخشی سیاسی و امنیتی به کشورهای اروپایی نیز محسوب میشد.
به عبارت دیگر، تهران میکوشید نشان دهد که با وجود برخورداری از توان فنی توسعه موشکهای دوربردتر، قصد ندارد دامنه جغرافیایی تهدیدهای موشکی خود را به اروپا گسترش دهد.
این سیاست، در کنار ملاحظاتی که با هدف جلوگیری از شکلگیری اجماع بینالمللی علیه برنامه موشکی ایران دنبال میشد، بخشی از محاسبات راهبردی آن دوره بود.
این تحولات نشان میدهند که ایران در حال بازنگری در کل ساختار بازدارندگی خود است؛ فرآیندی که ممکن است همزمان شامل تقویت توانمندیهای نظامی متعارف، گسترش دامنه جغرافیایی پاسخ نظامی، بازنگری در سیاست موشکی و بررسی مجدد گزینه هستهای باشد.
با این حال، تغییر دکترین موشکی لزوماً به معنای تغییر همزمان دکترین هستهای نیست.
اگرچه این دو حوزه میتوانند مکمل یکدیگر باشند، اما از نظر تصمیمگیری سیاسی، الزامات فنی و پیامدهای بینالمللی، اساساً دو حوزه متمایز محسوب میشوند.
آیا راهبرد هستهای ایران در آستانه تسلیحاتی شدن شکست خورده است؟
نکته اساسی این است که فرضهای زیربنایی سیاست هستهای پیشین ایران اکنون در حال بازنگری هستند.
ایران با محیط امنیتیای مواجه شده است که در آن، نه قرار گرفتن در آستانه دستیابی به سلاح هستهای و نه برخورداری از توانمندیهای نظامی متعارف، نتوانستهاند مانع حملات نظامی مستقیم شوند.
در حوزه هستهای، تهران بر این فرض تکیه داشت که حفظ موقعیت در آستانه هستهای شدن، بهخودیخود سطحی از بازدارندگی ایجاد خواهد کرد.
با این حال، حملات اخیر ضعفهای راهبرد پیشین ایران را آشکار کردند؛ راهبردی که بر این فرض استوار بود که پیشبرد برنامه هستهای، بدون عبور از مرحله ساخت واقعی سلاح هستهای، میتواند دشمنان را بهطور مؤثر از حمله نظامی منصرف کند.
از این منظر، راهبرد ایران برای باقی ماندن در آستانه هستهای شدن شکست خورده است.
با این حال، این شکست نباید به معنای بیاهمیت شدن تمام دستاوردهای هستهای ایران از نظر راهبردی یا بیاعتبار شدن بازدارندگی ناشی از قرار گرفتن در آستانه هستهای شدن در همه شرایط تلقی شود.
بلکه این وضعیت نشان میدهد که این راهبرد در برابر نوع خاصی از تهدیدهای نظامی ناکافی بوده است.
بنابراین، پرسش اساسی این است که آیا ایران میتواند بدون دستیابی به سلاح هستهای، شکل جایگزینی از بازدارندگی ایجاد کند که مانع حملات نظامی آینده شود، یا اینکه تجربه جنگهای اخیر، دستیابی به بمب هستهای را در محاسبات برخی تصمیمگیرندگان به گزینهای تبدیل کرده است که اجتناب از آن هر روز دشوارتر میشود؟
نتیجهگیری
بحث درباره دکترین هستهای ایران از سطح مباحث فنی و سیاسی فراتر رفته و وارد فرآیند تصمیمگیری امنیت ملی کشور شده است.
با این حال، افزایش فشارها برای بازنگری در دکترین هستهای، خروج از پیمان NPT و تصمیم به حرکت به سوی دستیابی به سلاح هستهای، همچنان سه انتخاب سیاستی متمایز از یکدیگر هستند.
تهران ممکن است از ابهام راهبردی درباره مسیر آینده برنامه هستهای خود بهعنوان ابزاری برای بازدارندگی و افزایش قدرت چانهزنی دیپلماتیک استفاده کند.
با این وجود، حرکت به سمت تسلیحاتی شدن برنامه هستهای، پیامدهای مهمی در حوزه امنیت، دیپلماسی و اشاعه سلاحهای هستهای به همراه خواهد داشت.
در نهایت، عامل تعیینکننده این خواهد بود که آیا رهبران ایران به این نتیجه میرسند که هزینههای امنیتی باقی ماندن در جایگاه یک کشور فاقد سلاح هستهای، از هزینههای حرکت به سمت دستیابی به سلاح هستهای بیشتر است یا خیر.
در این چارچوب، خروج از پیمان NPT میتواند نشانهای از یک تغییر راهبردی مهم باشد، هرچند چنین اقدامی بهخودیخود به معنای تصمیم برای تسلیحاتی کردن برنامه هستهای نخواهد بود.
تابناک را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید
نظرات بینندگان
صد درصد باید اتم داشته باشیم دست خالی بازنده است
دفاع حق کشور در برابر حملات و پاسخ مناسب و مؤثر جایگاه تکلیف و دکترین جبهه ها قرار دارند _ در مقابل آنهایی که بیمناک هستند از ( یک بام و دو هوا.) فاصله بگیرند.
بدون تردید باید بمب اتمی بسازیم.
با دسیسه هایی که اسرائیلیها و امریکاییها دارند برعلیه ما به راه می اندازند میبایست قدرت اتمی بشویم.
چرا برای موضوع به این حساسی از مردم همه پرسی انجام نمیشه؟؟؟
از دید من از اول محدودیت اشتباه بود
درود ، دقیق وبجا گفتی
شهر های آمریکا را با بمب های سنگین در هم بکوبید
ان شا الله
خدا رحم کنه بهمون
باید بمب اتم ساخت
کره شمالی هم داره ۷۵ ساله تحریم امریکاست بمب اتم تونسته انهارا ازتحریم نجات بده ماهم بسازیم
اگر اکثر ا اورانیوم غنی شده در فردو باشه اونجا بمباران شده و الان زیر کلی خاک است. تصمیم به ساخت بمب اتم دیگه دیره
اگر از ان پی تی خارج شویم دنیا حساب کاربری میاد دستش
حساب کاربری ؟
دیدگاه خود را بنویسید
سایت تابناک از انتشار نظرات حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین (فینگیلیش) معذور است.