توافق دفاعی ترکیه و قطر؛ اتصال نظامی خاورمیانه به جنوب آسیا با «مکه» و «بدر»

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، امضای توافقنامه دفاع مشترک میان رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، را باید در چارچوب تحولات جدید امنیتی خاورمیانه و تلاش کشورهای منطقه برای بازتعریف مناسبات دفاعی خود ارزیابی کرد.

این توافق در جریان دوازدهمین نشست کمیته عالی راهبردی ترکیه و قطر در استانبول امضا شد و اردوغان پس از آن اعلام کرد که آنکارا به همکاری با دوحه برای جلوگیری از آغاز مجدد جنگ در منطقه خلیج فارس ادامه خواهد داد.

اهمیت این توافق زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم ترکیه و قطر از سال‌ها قبل همکاری‌های نظامی گسترده‌ای داشته‌اند و توافق جدید به معنای آغاز روابط دفاعی دو کشور نیست.

ترکیه در سال ۲۰۱۴ توافق همکاری نظامی با قطر امضا کرد و در سال‌های بعد، حضور نظامی خود را در این کشور توسعه داد. پایگاه نظامی ترکیه در قطر به یکی از نمادهای مهم روابط راهبردی دو کشور تبدیل شد. در واقع، آنکارا با استقرار نیروهای خود در قطر، علاوه بر تقویت همکاری‌های نظامی، نوعی پشتوانه امنیتی برای دولت دوحه ایجاد کرد.

این موضوع در جریان بحران محاصره قطر در سال ۲۰۱۷ اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد؛ زمانی که عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و مصر روابط خود را با دوحه قطع کردند و محدودیت‌های گسترده‌ای علیه این کشور اعمال کردند. ترکیه در آن مقطع نه‌تنها از نظر سیاسی در کنار قطر قرار گرفت، بلکه با افزایش همکاری‌های اقتصادی و تسهیل انتقال کالا و مواد غذایی، به کاهش فشارهای ناشی از محاصره کمک کرد.

همچنین آنکارا با وجود فشار کشورهای محاصره‌کننده برای تعطیلی پایگاه نظامی خود در قطر، از این خواسته تبعیت نکرد. بنابراین، حضور نظامی ترکیه در قطر صرفاً یک همکاری متعارف دفاعی نبود، بلکه در عمل به یکی از مؤلفه‌های مهم حمایت راهبردی آنکارا از دوحه تبدیل شد.

از این منظر، توافق جدید را می‌توان تلاش برای ارتقای روابطی دانست که طی بیش از یک دهه، از همکاری نظامی و استقرار نیرو به سمت مشارکت امنیتی گسترده‌تر حرکت کرده است.

تفاوت توافق جدید با توافق‌های نظامی پیشین

توافق‌های نظامی قبلی ترکیه و قطر عمدتاً بر آموزش نیروها، تبادل تجربیات نظامی، برگزاری رزمایش‌های مشترک، همکاری در صنایع دفاعی و فراهم کردن زمینه استقرار نیروهای ترکیه در قطر متمرکز بودند.

اما عنوان توافق جدید، یعنی دفاع مشترک، نشان‌دهنده ظرفیت گسترش همکاری‌ها به حوزه‌هایی فراتر از مناسبات نظامی معمول است. در چنین چارچوبی ممکن است موضوعاتی مانند مشورت امنیتی در زمان بحران، هماهنگی در برابر تهدیدهای مشترک، تبادل اطلاعات راهبردی و حمایت متقابل دفاعی نیز مورد توجه قرار گیرد.

توافق بدر؛ حلقه اتصال ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی

یکی از تحولات مهمی که باید در کنار توافق جدید ترکیه و قطر مورد توجه قرار گیرد، توافق چهارجانبه بدر است که در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ میان ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی در دوحه به امضا رسید.

این توافق با هدف توسعه همکاری در صنایع دفاعی، افزایش ظرفیت تولید تسلیحات، تقویت توانمندی‌های دفاعی، آموزش‌های فنی نظامی و همکاری در حوزه تحقیق و توسعه شکل گرفته است.

برخلاف پیمان دفاعی مکه، توافق بدر اساساً یک چارچوب همکاری صنعتی و فناورانه در حوزه دفاعی است و به معنای تعهد کشورهای عضو برای دفاع نظامی از یکدیگر در صورت وقوع جنگ نیست.

اهمیت بدر در این است که چهار کشور با ظرفیت‌های متفاوت دفاعی و اقتصادی را در یک چارچوب همکاری قرار می‌دهد. ترکیه از ظرفیت قابل توجهی در تولید تجهیزات نظامی، پهپادها، سامانه‌های دفاعی و صنایع هوافضا برخوردار است.

پاکستان نیز دارای تجربه نظامی و توانمندی‌های دفاعی و تسلیحاتی است. قطر می‌تواند از نظر سرمایه‌گذاری و تأمین مالی پروژه‌های مشترک نقش‌آفرینی کند و اندونزی نیز به‌عنوان کشوری مهم در جنوب شرق آسیا، ظرفیت‌های صنعتی و بازار قابل توجهی در اختیار دارد.

بنابراین، بدر را می‌توان تلاشی برای ایجاد یک شبکه همکاری دفاعی و صنعتی میان کشورهای عضو دانست که در صورت توسعه، امکان کاهش وابستگی آنها به تأمین‌کنندگان سنتی تسلیحات را فراهم می‌کند.

نکته مهم آن است که ترکیه هم در توافق بدر حضور دارد و هم یکی از سه عضو بنیان‌گذار پیمان دفاعی مکه است. با این حال، این دو چارچوب از نظر حقوقی و کارکردی مستقل از یکدیگر هستند.

پیمان مکه؛ چارچوب دفاع جمعی با حضور ترکیه، عربستان و پاکستان

پیمان دفاعی مکه در هفتم اوت ۲۰۲۶ میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان امضا شد. مهم‌ترین ویژگی این توافق آن است که حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی می‌شود. به این ترتیب، پیمان مکه برخلاف توافق بدر که عمدتاً بر همکاری‌های صنعتی و دفاعی تمرکز دارد، واجد ماهیت امنیتی و دفاع جمعی است.

ترکیه در این پیمان از یک سو با عربستان سعودی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین قدرت‌های سیاسی و اقتصادی جهان عرب، همکاری می‌کند و از سوی دیگر با پاکستان، کشوری دارای توانمندی‌های نظامی و موقعیت راهبردی در جنوب آسیا، در یک چارچوب دفاعی مشترک قرار گرفته است.

تصویب این پیمان در پارلمان ترکیه در ششم نوامبر ۲۰۲۶ نیز گام مهمی در جهت اجرایی شدن آن به شمار می‌رود.

در این میان، اظهارات مقام‌های ترکیه درباره امکان پیوستن کشورهای دیگر به پیمان مکه اهمیت دارد. بر اساس توضیحات ارائه‌شده از سوی مقام‌های آنکارا، عضویت کشورهای جدید امکان‌پذیر است، اما پذیرش آنها باید با موافقت هر سه کشور بنیان‌گذار صورت گیرد.

آیا توافق ترکیه و قطر زمینه‌ساز عضویت دوحه در پیمان مکه خواهد شد؟

این پرسش یکی از مهم‌ترین ابعاد ژئوپلیتیکی تحولات اخیر است. قطر از یک سو در توافق بدر با ترکیه و پاکستان همکاری می‌کند و از سوی دیگر، روابط راهبردی و امنیتی نزدیکی با عربستان سعودی دارد. بنابراین، هر سه کشور بنیان‌گذار پیمان مکه، به‌نوعی در چارچوب مناسبات دفاعی و امنیتی با دوحه ارتباط دارند.

نکته مهم‌تر اینکه قطر پیش‌تر از پیمان دفاعی مکه استقبال کرده و همکاری‌های امنیتی منطقه‌ای را برای تقویت ثبات و امنیت خلیج فارس ضروری دانسته است.

در چنین شرایطی، توافق دفاع مشترک ترکیه و قطر می‌تواند زمینه سیاسی و امنیتی لازم را برای نزدیک‌تر شدن دوحه به پیمان مکه فراهم کند. به‌ویژه آنکه عضویت احتمالی قطر در این پیمان می‌تواند فاصله میان همکاری‌های دوجانبه و ترتیبات دفاع جمعی منطقه‌ای را کاهش دهد.

البته باید توجه داشت که توافق بدر به‌خودی‌خود هیچ تعهدی برای عضویت قطر در پیمان مکه ایجاد نمی‌کند. مقام‌های ترکیه نیز تصریح کرده‌اند که بدر ارتباط سازمانی و حقوقی مستقیمی با پیمان مکه ندارد، هرچند هر دو توافق در راستای توسعه همکاری‌های منطقه‌ای و افزایش ظرفیت‌های دفاعی کشورهای مشارکت‌کننده قرار می‌گیرند.

به بیان دیگر، بدر را می‌توان چارچوبی برای همکاری دفاعی و صنعتی دانست که چهار کشور ترکیه، قطر، پاکستان و اندونزی را به یکدیگر متصل می‌کند؛ در حالی که پیمان مکه یک چارچوب دفاع جمعی میان ترکیه، عربستان و پاکستان است. حضور مشترک ترکیه و پاکستان در هر دو توافق، یک نقطه اتصال مهم میان این دو ساختار محسوب می‌شود.

تحولات اخیر نشان می‌دهد که ترکیه در حال گسترش مناسبات امنیتی خود از طریق چند چارچوب متفاوت است. توافق دفاع مشترک با قطر، همکاری‌های صنعتی و نظامی در قالب بدر و مشارکت در پیمان دفاعی مکه، سه سطح متفاوت از حضور و نقش‌آفرینی آنکارا در ترتیبات امنیتی منطقه را تشکیل می‌دهند.

در این میان، قطر جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا هم سابقه همکاری نظامی و میزبانی نیروهای ترکیه را در کارنامه خود دارد، هم در توافق بدر حضور یافته و هم از پیمان مکه استقبال کرده است.

اگر در آینده قطر به پیمان مکه بپیوندد، ترکیب امنیتی این چارچوب تغییر قابل توجهی خواهد کرد و پیوند میان کشورهای مهم خلیج فارس، آسیای جنوبی و ترکیه تقویت خواهد شد. چنین تحولی می‌تواند به متنوع‌سازی ترتیبات امنیتی منطقه و افزایش نقش‌آفرینی کشورهای منطقه در تأمین امنیت خود منجر شود.